İlmî Yaşamını Felsefe Eleştirisine Hasreden Bir Kelâmcı: İbn Gaylân el-Belhî ve Felsefe Karşıtlığı
Kader · 30.06.2026 · 24 (1) · 225-249
DOI: 10.18317/kaderdergi.1780190 ↗Kurz gefasst
Fachartikel in der Zeitschrift Kader, online erschienen am 30.06.2026. Verfasst von Harun Aslan. Die Arbeit nennt 60 Literaturangaben.
Abstract (Originalsprache)
Bu çalışma, VI/XII. yüzyılda Horasan ve Semerkant bölgelerinde yaşayan İbn Gaylân el-Belhî’nin felsefe eğitiminden felsefe karşıtlığına giden ilmî hayatını, çalışmalarını ve felsefeye yönelik eleştirel tavrını incelemektedir. Makale, Gazzâlî sonrası İbn Sînâ ve onun temsil ettiği felsefî geleneğe yönelik eleştirel tutumun önemli temsilcilerinden biri olan ve akademik camiada hakkında yeterli incelemenin bulunmadığı bir şahsı ele alması bakımından önem arz etmektedir. Çalışmanın temel amacı, Hudûsü’l-‘âlem eseriyle felsefe eleştirisi literatürünün önemli bir halkası olmasına rağmen pek de tanınmayan bir âlimin entelektüel biyografisini ve felsefe karşıtı tavrını ortaya koyarak literatüre özgün bir katkı sunmaktır. Ayrıca Gazzâlî sonrası dönemde felsefe karşıtlığının geldiği noktayı İbn Gaylân üzerinden ortaya koymak ve dönemin felsefe algısının bir yönüne ışık tutmak hedeflenmektedir. Bu çerçevede araştırma, İbn Gaylân el-Belhî’nin ilmî serüveni, etkileşimleri, eserlerinin tespit edilerek ortaya konması ve felsefe karşıtlığının temellerine ve boyutuna odaklanmaktadır. Felsefeye yönelik ilginin ve karşıtlığın bir arada olduğu bir ortamda yetişen İbn Gaylân, ilmî mesaisini büyük ölçüde İbn Sînâ felsefesi ile mücadeleye ayıran bir kelâmcıdır. İbn Gaylân, ileri derecede felsefe karşıtlığına rağmen felsefî ilimleri bizzat bu geleneğin içerisinde yer alan kişilerden almış ve adı felsefî ilimlere dair ilim silsilelerine kaydedilmiştir. Onun felsefe karşıtı bakış açısının zemininde Büyük Selçuklu Devletinin felsefe karşıtı tutumu ile İslâmî ilimlere dair eğitim aldığı Nizâmiye medreseleri bulunmaktadır. O, felsefeye yönelik eleştirel tutumunda Gazzâlî’yi örnek almış olsa da ondan daha radikal bir çizgi izlemiştir. Zira Gazzâlî’nin aksine İbn Sînâ gibi Meşşâî filozofların Allah’ın varlığı, sıfatları, nübüvvet ve ahiret gibi konuların tümünde küfre düştüğünü savunmaktadır. Dahası İbn Sînâ’yı Bâtınî düşünceyle ilişkilendirerek onun felsefî yetkinliğini tümüyle zedelemeye çalışmaktadır. İbn Gaylân, İbn Sînâ’nın metafizik ve fizikle ilgili fikirlerini hedef almakla yetinmeyerek mantık ve tıp gibi alanlarda da eleştiriler getirmektedir. Bu anlamda İbn Gaylân’da felsefe karşıtlığının bütünüyle İbn Sînâ karşıtlığına evrildiğini söylemek mümkündür. Çünkü onun bakış açısına göre İbn Sînâ’nın ilim câmiası içerisindeki itibarını zedelemek, Meşşâî düşünceye vurulabilecek en büyük darbedir. Felsefe ile mücadeleyi dînî bir sorumluluk olarak gören İbn Gaylân, neredeyse bütün eserlerini bu bağlamda ele almıştır. Özellikle Hudûsü’l-‘âlem eseri, Gazzâlî’nin Tehâfütü’l-felâsife eserini birçok noktada takip etmesi nedeniyle Tehâfüt geleneğinin bir parçası olarak kabul edilmelidir. Makale, İbn Gaylân’ın entelektüel biyografisini ve eleştirel tutumunu tarihsel ve düşünsel bağlamı içerisinde tahlil etmekte, özellikle de İbn Gaylân’ın söylemlerini Gazzâlî’yle karşılaştırmalı bir şekilde ele almaktadır.
Zitieren
APA
Aslan, H. (2026). İlmî Yaşamını Felsefe Eleştirisine Hasreden Bir Kelâmcı: İbn Gaylân el-Belhî ve Felsefe Karşıtlığı. Kader, 24(1), 225-249. https://doi.org/10.18317/kaderdergi.1780190
Vancouver
Aslan H. İlmî Yaşamını Felsefe Eleştirisine Hasreden Bir Kelâmcı: İbn Gaylân el-Belhî ve Felsefe Karşıtlığı. Kader. 2026;24(1):225-249. doi:10.18317/kaderdergi.1780190
BibTeX
@article{Aslan2026,
author = {Aslan, Harun},
title = {İlmî Yaşamını Felsefe Eleştirisine Hasreden Bir Kelâmcı: İbn Gaylân el-Belhî ve Felsefe Karşıtlığı},
journal = {Kader},
year = {2026},
volume = {24},
number = {1},
pages = {225--249},
doi = {10.18317/kaderdergi.1780190}
}
EUVIMED