EUVIMEDEUVIMED entdecken
Crossref

TOPA TUTULMUŞ MAYMUNA DÖNMEK DEYİMİNİN ANLAM ÇERÇEVESİ VE TARİHÎ ARKA PLANI

Nilgün Büyüker Güngör

Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi · 09.07.2026 · (36) · 59-74

DOI: 10.15247/devdergisi.1879055 ↗

Kurz gefasst

Fachartikel in der Zeitschrift Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, online erschienen am 09.07.2026. Verfasst von Nilgün Büyüker Güngör. Die Arbeit nennt 62 Literaturangaben.

AbstractBibliografische AngabenZitierenVerwandte Studien

Abstract (Originalsprache)

Bu makalede, Türk toplumunda tarihî bir uygulamaya dayanan; ancak söz konusu uygulamanın zaman içinde ortadan kalkmasıyla birlikte unutulup kullanımdan düşen “topa tutulmuş maymun[a dön-]” deyimi incelenmektedir. Çalışmada öncelikle deyimin tarihî ve modern sözlüklerdeki varlığı araştırılmış; ardından deyimi içeren metin örnekleri derlenerek metin-bağlam ilişkisi çerçevesinde anlamı ortaya konulmuştur. Son aşamada ise deyimin ortaya çıkış noktası aydınlatılmaya çalışılmıştır. Yapılan inceleme ve değerlendirmeler sonucunda, söz konusu deyimin 15. yy. sonlarından 19. yy. başlarına kadar Osmanlı edebî ve tarihî metinlerinde kullanıldığı, Osmanlı donanmasında maymunların gözcü olarak istihdam edilmesi olgusundan doğduğu ve benzetme temelli bir mecazlaşma süreciyle en genel anlamda “ölüm tehlikesi altındaki kişi ya da kişiler”i nitelemek için kullanıldığı tespit edilmiştir. Bununla birlikte deyimin, metinlerde daha dar bağlamlarda çeşitli ayırt edici anlamlar kazandığı görülmektedir. Bu anlamlar arasında perişan olmak; mahvolmak, yok edilmek; lime lime olmak, paramparça edilmek, kevgire dönmek, delik deşik olmak, parçalanarak ölmek; bir kişi veya topluluğu denizde veya karada -genellikle ortaya alıp, kuşatıp- top, tüfek veya kılıçla öldürmek; parça parça etmek; can havliyle, telaşla kaç(ış)mak; canhıraş vaziyette hoplayıp zıplamak, ölüm korkusu ve ölümcül darbelerin verdiği acıyla yüksek seste bağırıp çağırmak; taaccüp, afallamak, had safhada şaşkınlık; şaşkınlık ve korku nedeniyle aklını yitirmişçesine davranmak, ne yapacağını şaşırmak; taşa tutmak, taşlamak; taş atarak karşıdakine zarar vermek gibi kullanımlar yer almaktadır.

Zitieren

APA

Güngör, N. B. (2026). TOPA TUTULMUŞ MAYMUNA DÖNMEK DEYİMİNİN ANLAM ÇERÇEVESİ VE TARİHÎ ARKA PLANI. Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, 59-74. https://doi.org/10.15247/devdergisi.1879055

Vancouver

Güngör NB. TOPA TUTULMUŞ MAYMUNA DÖNMEK DEYİMİNİN ANLAM ÇERÇEVESİ VE TARİHÎ ARKA PLANI. Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi. 2026:59-74. doi:10.15247/devdergisi.1879055

BibTeX
@article{Gngr2026,
  author = {Güngör, Nilgün Büyüker},
  title = {TOPA TUTULMUŞ MAYMUNA DÖNMEK DEYİMİNİN ANLAM ÇERÇEVESİ VE TARİHÎ ARKA PLANI},
  journal = {Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi},
  year = {2026},
  number = {36},
  pages = {59--74},
  doi = {10.15247/devdergisi.1879055}
}
Kostenlos starten →