Modalitede İbn Sînâ Mirası: Bir Geleneğin Oluşumu ve İntikali
Hitit İlahiyat Dergisi · 30.06.2026 · 25 (1) · 322-371
DOI: 10.14395/hid.1881053 ↗Kurz gefasst
Fachartikel in der Zeitschrift Hitit İlahiyat Dergisi, online erschienen am 30.06.2026. Verfasst von Hacı Kaya. Die Arbeit nennt 77 Literaturangaben.
Abstract (Originalsprache)
Modalite mantık disiplininin en ciddi ve bir o kadar da en çetin problemlerinden biri olarak dikkat çekmektedir. Aristoteles’in modaliteye ilişkin kısa ve kapalı yorumu, başta Aristotelesçi şarihler olmak üzere İbn Sînâ dahil hemen bütün mantıkçıların gündemini oldukça meşgul etmiş gibidir. Felsefe tarihinde olduğu kadar mantık tarihinde de adeta bir milat kabul edilen İbn Sînâ’nın bıraktığı miras, kendisinden sonraki kuşaklar tarafından devralınmış, üretken ve zengin bir birikime kaynaklık etmiştir. İslâm mantık tarihinin “müteahhirin” diye anılan ve kabaca 12. yüzyıldan başlayıp 19. yüzyıla, Osmanlının Tanzimat devrine kadar devam eden geleneğin ortaya koyduğu mantık külliyatının beslendiği temel kaynak şüphesiz İbn Sînâ mirasıdır. Fakat bu miras kendiliğinden devredilen ve devralınan bir şey olmamıştır. 11. yüzyılın ikinci yarısı ve özellikle 12. yüzyıl, bir taraftan İslâm mantık tarihinin mütekaddim döneminin tamamlandığı diğer taraftan bu dönemin mantık mirasının müteahhir döneme intikal ettiği tarihsel aralık olarak değerlendirilebilir. Bu aralıkta intikal vazifesini üstlenmiş görünen en önemli isimler, İbn Sînâ’nın talebesi Ebu’l-Hasan Behmenyâr b. Merzubân, Ebû Hâmid Gazzâlî ve Ömer b. Sehlân Sâvî’dir. Onlar, İbn Sînâ’nın mantık mirasını müteahhirine taşıyan ve bu anlamda mütekaddimin ile müteahhirin arasında bir köprü vazifesi gören mantıkçılar olarak göze çarpmaktadır. Mütekaddim ve müteahhir İslâm mantıkçılarının modalite görüşlerine eğilen önemli çalışmalar bulunmakla birlikte, bize göre modalite problemine dair çalışmalar hâlâ sınırlı düzeydedir. Buna binaen mütekaddiminin öncüsü İbn Sînâ’nın modalite görüşünü müteahhirine aktaran ve böylece onlar arasında köprü görevi görerek bir mantık geleneğinin kurulmasına öncülük eden ara dönem ve bu dönemdeki mantıkçılar üzerinde yeterince durulmadığı kanaatindeyiz. Bu perspektifle çalışmamızda İbn Sînâ’nın talebesi Behmenyâr, Gazzâlî ve Sâvî’nin modal önermelere ilişkin yorumlarına yer vererek ve gerektiği zaman İbn Sînâ ile mukayeseler yaparak bu yorumlardaki taayyünleri, farklı bakış açılarını gün yüzüne çıkarmaya çalıştık. Sözü edilen mantıkçıların kaleme aldıkları et-Taḥṣîl (Behmenyâr), Mi‘yâru’l-İlm, İlmin Ölçütü (Gazzâlî), Düşünmede Doğru Yöntem, Mihakkü’n-Nazar (Gazzâlî), Makâsıdü’l-Felâsife, Filozofların Maksatları (Gazzâlî), el-Baṣâ’iru’n-naṣîriyye fî ‘ilmi’l-manṭıḳ (Sâvî) adlı eserleri merkeze alarak ve gerektiğinde diğer mantıkçıların temel eserlerine de başvurarak modal önerme yorumlarını irdelemeye ve analiz etmeye gayret ettik. Bunu yaparken, köprünün bir ucunu oluşturan İbn Sînâ mirasının nasıl bir gelenek oluşturmaya başladığına ve bu geleneğin, köprünün diğer ucunu oluşturan 13. yüzyıl ve sonrası mantıkçılara hangi yorum ve yaklaşımlarla transfer edildiğine ilişkin bir tasavvur oluşturmayı, böylece mütekaddiminin müteahhirine tembihatını ve bunlar arasındaki etkileşim ve geçişkenliği çözümleme noktasında bir bakış açısı geliştirmeyi amaçladık. Bu amaçla yaptığımız çalışmanın neticesinde şu genel bulgulara ulaştık: Behmenyâr ve Sâvî’nin modalite yorumu, İbn Sînâ’nın Themistiusçu ve Alexandercı modalite görüşünü sentezlemeden yana tercihini, bu tercihe dayalı olarak ortaya koyduğu sentetik birikimi ve bu birikimin özgünlüğünü yansıtması bakımından daha sistematik ve bütünlüklü bir çerçeve sunmuştur. Özellikle Gazzâlî ve Sâvî’nin modalite yorumları, Fahreddin Râzî, Hûnecî gibi sonraki mantıkçıların modaliteyi daha geniş bir perspektiften değerlendirmelerine ve yorumlamalarına imkân tanımış, böylece modal önermelerin çeşitlendirilmesine öncülük etmiştir. Bu bağlamda Behmenyâr-Gazzâlî-Sâvî, İbn Sînâ’yı müteaahhirine bağlayan bir köprü olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu bulguların, sonraki mantıkçıların yaşadığı fikri coğrafyaya adım atmak için bu köprünün adımlanması gerektiği yönündeki, çalışmamızın ana fikrini ve tezini aynı zamanda varmak istediği genel sonucunu da teyit ettiği kanaatindeyiz.
Zitieren
APA
Kaya, H. (2026). Modalitede İbn Sînâ Mirası: Bir Geleneğin Oluşumu ve İntikali. Hitit İlahiyat Dergisi, 25(1), 322-371. https://doi.org/10.14395/hid.1881053
Vancouver
Kaya H. Modalitede İbn Sînâ Mirası: Bir Geleneğin Oluşumu ve İntikali. Hitit İlahiyat Dergisi. 2026;25(1):322-371. doi:10.14395/hid.1881053
BibTeX
@article{Kaya2026,
author = {Kaya, Hacı},
title = {Modalitede İbn Sînâ Mirası: Bir Geleneğin Oluşumu ve İntikali},
journal = {Hitit İlahiyat Dergisi},
year = {2026},
volume = {25},
number = {1},
pages = {322--371},
doi = {10.14395/hid.1881053}
}
EUVIMED