Nusayrîliğin Osmanlı Mezhep Siyasetindeki Yeri: II. Abdülhamid Dönemi Uygulamaları
Hitit İlahiyat Dergisi · 30.06.2026 · 25 (1) · 226-265
DOI: 10.14395/hid.1862485 ↗Kurz gefasst
Fachartikel in der Zeitschrift Hitit İlahiyat Dergisi, online erschienen am 30.06.2026. Verfasst von Ümit Erkan und 1 weiteren Autor:innen. Die Arbeit nennt 150 Literaturangaben. Gefördert von: Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi.
Abstract (Originalsprache)
Bu çalışma, Osmanlı Devleti’nin mezhep siyaseti çerçevesinde II. Abdülhamid döneminde Nusayrî topluluklara yönelik olarak geliştirilen idarî, dinî ve eğitim merkezli politikaları, İslâm Mezhepleri Tarihi perspektifinden incelemektedir. Osmanlı Devleti’nin kuruluşundan itibaren Ehl-i sünnet ve’l-cemâat akîdesini siyasî meşruiyetin, toplumsal düzenin ve kamu hukukunun temel referans noktası olarak benimsemesi, mezhep farklılıklarının salt itikadî bir ayrışma alanı şeklinde değerlendirilmemesine; idarî bütünlük, asayiş, vergi düzeni ve siyasal istikrarla doğrudan irtibatlı bir mesele olarak ele alındığı bir devlet politikası teşekkül etmesine zemin hazırlamıştır. Bu çerçevede Nusayrîlik, bâtınî doktrini, kapalı toplumsal örgütlenmesi ve tarihsel süreçte merkezî otoriteyle kurduğu mesafeli ilişki sebebiyle Osmanlı mezhep siyasetinin en problemli alanlarından biri olarak öne çıkmıştır. II. Abdülhamid dönemi ise merkezîleşme politikalarının yoğunlaştığı, halifelik söyleminin güç kazandığı ve misyoner faaliyetleriyle uluslararası rekabetin belirginleştiği bir tarihsel kesit olarak Nusayrî meselesinin yeni bir boyut kazandığı kritik bir dönemi temsil etmektedir. Çalışmanın temel amacı, II. Abdülhamid döneminde Nusayrîlere yönelik uygulanan politikaların mahiyetini, hedeflerini ve sahadaki sonuçlarını; eğitim kurumlarının devamlılığı, dinî ıslah faaliyetlerinin kurumsallaşma derecesi, hukukî-idarî kayıt mekanizmalarına entegrasyon, nüfus ve vergi düzenlemelerine katılım, yerel toplumsal ilişkilerin seyri ve misyoner rekabeti karşısında devlet otoritesinin korunması gibi ölçütler üzerinden analiz ederek, bu politikaların literatürde çoğu zaman ileri sürülen başarı yahut başarısızlık ikiliğiyle açıklanmasının yeterli olup olmadığını tartışmaktır. Bu bağlamda çalışma, II. Abdülhamid dönemi Nusayrî politikasını, Osmanlı devlet tasavvurunun maslahat, tedricilik ve toplumsal dengeyi koruma esaslarına dayanan yönetim anlayışı çerçevesinde ele almakta, sürecin bir başarısızlıktan ziyade, dönemin imkânları içinde şekillenen sınırlı bir rasyonalite örneği olarak değerlendirilip değerlendirilemeyeceği sorusuna odaklanmaktadır. Mevcut literatürde Nusayrîlik çoğunlukla mezhebin doktriner yapısı, erken dönem teşekkülü veya modern kimlik tartışmaları bağlamında ele alınmış, Osmanlı arşiv belgelerine dayalı, uzun süreli ve uygulamaya odaklanan bir mezhep siyaseti analizi sınırlı kalmıştır. Özellikle II. Abdülhamid döneminde uygulanan dinî ıslah, eğitim politikaları, idarî düzenlemeler ve bu düzenlemelerin sahadaki karşılığı çoğu zaman parçalı biçimde incelenmiştir. Uygulamadaki aksaklıklar genellikle tek boyutlu bir başarısızlık anlatısı içinde değerlendirilmiştir. Bu çalışma, Nusayrî politikasının niyet ve söylemle sınırlı bir düzlemde ele alınamayacağını; uygulama kapasitesi, kurumsal yeterlilik, mali imkânlar, yerel güç odakları ve toplumsal direnç bağlamlarıyla birlikte değerlendirilmesi gerektiğini savunarak literatürdeki bu boşluğu doldurmayı amaçlamaktadır. Araştırma, İslâm Mezhepleri Tarihi metodolojisine uygun olarak tarihsel-analitik bir yaklaşım benimsemektedir. Başbakanlık Osmanlı Arşivi’nden elde edilen raporlar, irade-i seniyyeler, vilayet yazışmaları, teftiş belgeleri ve resmî değerlendirme raporları çalışmanın temel kaynaklarını oluşturmaktadır. Bu belgeler, Osmanlı devlet politikası, mezhep teorisi, siyasal maslahat ve tedricî yönetim ilkeleri çerçevesinde yorumlanmıştır. Çalışmada dinî ıslah faaliyetleri, cami ve mektep inşası, öğretmen ve müfettiş görevlendirmeleri, vergi uygulamaları, yerel idarenin tutumu ve misyoner faaliyetleri birlikte değerlendirilerek Nusayrî politikasının çok boyutlu yapısı ortaya konulmuştur. Çalışmanın ulaştığı sonuçlar, II. Abdülhamid dönemi Nusayrî politikasının ne tam anlamıyla başarılı bir mezhebî dönüşüm projesi ne de basit bir idarî başarısızlık örneği olarak değerlendirilebileceğini göstermektedir. Eğitim ve dinî ıslah politikaları, mali yetersizlikler, ehliyetli personel eksikliği, bürokratik koordinasyon sorunları ve yerel direnişler sebebiyle kalıcı bir mezhebî ve toplumsal dönüşüm üretememiştir. Bununla birlikte Osmanlı yönetimi, sert ve ani müdahalelerden kaçınarak tedricî, ihtiyatlı ve maslahat merkezli bir siyaset izlemiştir. Bu yaklaşım özellikle Nusayrî ileri gelenleriyle kurulan ilişkilerde belirli bir süreklilik sağlamıştır. II. Abdülhamid sonrası dönemde gözlenen gelişmeler ise bu politikaların yapısal dönüşüm üretmekte zorlandığını, ancak devlet ile Nusayrî şeyhleri arasındaki bağlılık zeminini kısmen koruduğunu ortaya koymaktadır. Bu yönüyle çalışma, Osmanlı mezhep siyasetinin imkânlarını ve sınırlarını tarihsel bağlamı içinde yeniden değerlendirmeye katkı sunmaktadır.
Förderung
- Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi
Zitieren
APA
Erkan, Ü., & Yüce, M. (2026). Nusayrîliğin Osmanlı Mezhep Siyasetindeki Yeri: II. Abdülhamid Dönemi Uygulamaları. Hitit İlahiyat Dergisi, 25(1), 226-265. https://doi.org/10.14395/hid.1862485
Vancouver
Erkan Ü, Yüce M. Nusayrîliğin Osmanlı Mezhep Siyasetindeki Yeri: II. Abdülhamid Dönemi Uygulamaları. Hitit İlahiyat Dergisi. 2026;25(1):226-265. doi:10.14395/hid.1862485
BibTeX
@article{Erkan2026,
author = {Erkan, Ümit and Yüce, Mustafa},
title = {Nusayrîliğin Osmanlı Mezhep Siyasetindeki Yeri: II. Abdülhamid Dönemi Uygulamaları},
journal = {Hitit İlahiyat Dergisi},
year = {2026},
volume = {25},
number = {1},
pages = {226--265},
doi = {10.14395/hid.1862485}
}
EUVIMED