Anadolu Medeniyetleri Müzesi’ndeki Sırlı Seramik Kandiller
Hitit İlahiyat Dergisi · 30.06.2026 · 25 (1) · 292-321
DOI: 10.14395/hid.1856641 ↗Kurz gefasst
Fachartikel in der Zeitschrift Hitit İlahiyat Dergisi, online erschienen am 30.06.2026. Verfasst von Oktay Gündogdu und 1 weiteren Autor:innen. Die Arbeit nennt 44 Literaturangaben. Gefördert von: Bu makalenin araştırılması, yazılması ve/veya yayınlanması için herhangi bir mali destek alınmamıştır..
Abstract (Originalsprache)
Anadolu, Orta Çağ İslam dünyasında seramik üretiminin teknik çeşitliliği, estetik anlayışı ve atölye örgütlenmesi bakımından en dinamik coğrafyalarından biri olarak öne çıkmaktadır. Bu bölgede gelişen seramik geleneği, yalnızca gündelik yaşamın ihtiyaçlarını karşılamaya yönelik kap-kacak üretimiyle sınırlı kalmamış; aynı zamanda sanatkârların teknik bilgi birikimini, estetik tercihlerini ve üretim süreçlerini yansıtan çok yönlü bir kültürel üretim alanı oluşturmuştur. Seramik kandiller, bu geleneğin hem işlevsel hem de sanatsal boyutlarını bir arada barındıran özgün eser grupları arasında yer almaktadır. Bu çalışmanın amacı, Anadolu Medeniyetleri Müzesi koleksiyonunda yer alan ve büyük ölçüde müze depolarında muhafaza edilen sırlı seramik kandilleri tipolojik ve kronolojik açıdan sistematik biçimde inceleyerek, söz konusu eserlerin tarihlendirilmesine katkı sağlamak ve ilerleyen dönemlerde ele geçecek arkeolojik seramik buluntuların değerlendirilmesi için karşılaştırmalı bir referans çerçevesi oluşturmaktır. Bu doğrultuda, müze koleksiyonlarının genellikle sergilenmeyen ancak bilimsel açıdan yüksek potansiyele sahip eser gruplarının değerlendirilmesi hedeflenmiştir. Literatürde Anadolu seramik üretimine ilişkin çalışmaların büyük ölçüde Antik Dönem buluntuları üzerine yoğunlaştığı, Türk-İslam Dönemine ait seramik eserlerin ise sınırlı sayıda araştırmacı tarafından ele alındığı görülmektedir. Özellikle seramik kandiller, çoğu çalışmada genel seramik grupları içerisinde tali örnekler olarak değerlendirilmiş; kapsamlı tipolojik ve teknolojik analizlere konu edilmemiştir. Bu durum, Anadolu Selçuklu ve Beylikler Dönemi seramik üretiminin önemli bir parçasını oluşturan kandillerin bilimsel literatürde yeterince temsil edilmemesine yol açmıştır. Bu çalışma, Türk-İslam Dönemine ait sırlı seramik kandilleri merkezine alarak söz konusu boşluğu en aza indirmeyi ve alana bütüncül bir katkı sunmayı amaçlamaktadır. Araştırma kapsamında, Anadolu Medeniyetleri Müzesi koleksiyonunda yer alan toplam 43 adet sırlı seramik kandil incelenmiştir. Eserler; form özellikleri, hamur bileşimleri, katkı maddeleri, üretim teknikleri, bezeme anlayışları, sır uygulamaları ve kronolojik dağılımları bakımından ayrıntılı şekilde değerlendirilmiştir. Çalışmada tipolojik ve karşılaştırmalı analiz yöntemi esas alınmış; ölçüsel veriler ve morfolojik özellikler sistematik biçimde ele alınmıştır. Yapılan tipolojik analiz sonucunda kandiller 13 farklı tip altında sınıflandırılmıştır. Bu çeşitlilik, Anadolu’daki seramik üretiminin işlevsel gereksinimlere ve atölye geleneklerine bağlı olarak esnek ve yenilikçi bir yapı sergilediğini ortaya koymaktadır. İncelenen örneklerin büyük çoğunluğunu kapalı gövdeli ve kulplu formlar oluşturmaktadır. Özellikle Kapalı-Basık Kürevi-Kulplu tipin 12 örnekle en yoğun grubu meydana getirmesi, bu formun hem üretim hem de kullanım açısından belirli bir standardizasyona ulaştığını düşündürmektedir. Açık hazneli kandillerin sınırlı sayıda olması, kapalı formların yağın korunması, rüzgârdan etkilenmeme ve kontrollü yanma sağlama gibi işlevsel avantajlar nedeniyle tercih edildiğini göstermektedir. Çarık biçimli, sürahi biçimli ve çok fitilli nadir örnekler ise özel kullanım alanlarına veya ritüel amaçlara işaret eden tipolojik çeşitliliğin göstergesi olarak değerlendirilmektedir. Hamur analizleri, kırmızı ve açık kırmızı tonların baskınlığını ortaya koymakta; bu durum Anadolu’daki demir oksit oranı yüksek kil yataklarıyla ilişkilendirilmektedir. Mika, kireç ve ince kum katkıları, üretimde bilinçli malzeme seçiminin ve teknik deneyimin göstergesi olarak öne çıkmaktadır. Kandillerin gövdelerinin çoğunlukla çarkta şekillendirildiği, detayların ise elde tamamlandığı anlaşılmaktadır. Bazı örneklerde barbutin tekniğinin uygulanmış olması, Selçuklu Dönemi seramiklerinin karakteristik yüzey bezeme anlayışını yansıtmaktadır. Sır uygulamalarında tek renkli örnekler hâkim olup, yeşil sırın yoğun kullanımı bakır oksitli alkali sır geleneğinin yaygınlığını doğrulamaktadır. Kronolojik değerlendirme sonucunda koleksiyonun 9.–10. yüzyıldan 14. yüzyıl sonlarına kadar uzanan geniş bir zaman dilimini kapsadığı, örneklerin büyük bölümünün ise 13.–14. yüzyıllara tarihlendiği belirlenmiştir. Selçuklu Dönemi’nde kandil üretimindeki artış, kamusal ve dini mimarideki aydınlatma gereksinimleriyle doğrudan ilişkilidir. Sonuç olarak bu çalışma, Anadolu Selçuklu ve Beylikler Dönemi sırlı seramik kandillerinin teknik, estetik ve işlevsel özelliklerini bütüncül biçimde ortaya koyarak hem literatürdeki önemli bir boşluğu doldurmakta hem de gelecekte yapılacak arkeolojik değerlendirmeler için sağlam bir referans sunmaktadır.
Förderung
- Bu makalenin araştırılması, yazılması ve/veya yayınlanması için herhangi bir mali destek alınmamıştır.
Zitieren
APA
Gündogdu, O., & Varol, A. H. (2026). Anadolu Medeniyetleri Müzesi’ndeki Sırlı Seramik Kandiller. Hitit İlahiyat Dergisi, 25(1), 292-321. https://doi.org/10.14395/hid.1856641
Vancouver
Gündogdu O, Varol AH. Anadolu Medeniyetleri Müzesi’ndeki Sırlı Seramik Kandiller. Hitit İlahiyat Dergisi. 2026;25(1):292-321. doi:10.14395/hid.1856641
BibTeX
@article{Gndogdu2026,
author = {Gündogdu, Oktay and Varol, Abdül Halim},
title = {Anadolu Medeniyetleri Müzesi’ndeki Sırlı Seramik Kandiller},
journal = {Hitit İlahiyat Dergisi},
year = {2026},
volume = {25},
number = {1},
pages = {292--321},
doi = {10.14395/hid.1856641}
}
EUVIMED