Açıklaştırmanın Kuramsal Statüsü Üzerine Bir Tartışma: Çeviri Evrenselleri ve İdeoloji
Turkish Studies - Language and Literature · 2026 · 21 (Volume 21 Issue Ö1) · 349-392
DOI: 10.7827/turkishstudies.94442 ↗Kurz gefasst
Fachartikel in der Zeitschrift Turkish Studies - Language and Literature, 2026. Verfasst von Evren BARUT.
Abstract (Originalsprache)
Bu çalışma, çeviri evrenselleri programı içinde merkezi bir konum işgal eden açıklaştırma kavramının "evrensel" statüsünü kuramsal olarak yeniden değerlendirmektedir. Söz konusu kavram, Baker'ın 1990'larda korpus tabanlı çeviribilim için önerdiği araştırma programının çekirdek kategorilerinden biri olarak ortaya çıkmış; ardından Laviosa, Toury ve Chesterman'ın katkılarıyla disiplinin başat tartışma alanlarından birine dönüşmüştür. Çalışmanın ele aldığı temel soru şudur: Açıklaştırma, çeviri sürecinin kendisine içkin, tüm diller ve kültürler arasında geçerli bir evrensel midir; yoksa çevirmenin kültürel konumlanmışlığına, hedef okur tasarımına ve üretim bağlamının ideolojik koşullarına bağlı olarak şekillenen normatif-stratejik bir karar mıdır? Çalışma, kuramsal-kavramsal sorgulama yöntemini benimsemekte ve iki ekseni birlikte ele almaktadır. Birinci eksende uluslararası literatürdeki eleştirel katkılar — Tymoczko'nun epistemolojik müdahalesi, Mauranen ve Kujamäki derlemesindeki yöntemsel itirazlar, House'un yön- ve tür-bağımlılığı argümanları, Pym'in risk yönetimi modeli ve Becher'in metodolojik incelmesi — sistematik biçimde değerlendirilmektedir. İkinci eksende ise Türkiye'deki çeviribilim literatüründen seçilen örüntüler (Karadağ vd., Tahir Gürçağlar, Erguvan, Tekgül Akın ve Abdal'ın çalışmaları) açıklaştırmanın ideolojik boyutuna dair somut bir tablo sunmaktadır. Çalışmanın savunduğu tez, evrensellik iddiasının üç düzeyli — epistemolojik, yöntemsel ve kuramsal — bir aşınmaya uğradığı; ancak bunun kavramı reddetmeyi değil, yeniden konumlandırmayı gerektirdiğidir. Bu bağlamda makalenin özgün kuramsal katkısı, Pym, Becher, Lefevere ve Baker'ın birbirini tamamlayan hatlarını birleştirerek açıklaştırmayı evrensel–norm–ideolojik karar sarkacı olarak adlandırılan üçlü bir analitik çerçevede yeniden konumlandırmasıdır. Klaudy'nin dörtlü sınıflandırmasını yatay bir kuramsal düzlemde yeniden okuyan bu çerçeve, korpus tabanlı çeviribilim ile ideoloji-eleştirel çeviribilim arasındaki tarihsel bölünmeyi aşmayı; aynı zamanda çevirmen eğitimi ve çeviri eleştirisi için daha duyarlı bir analitik araç sunmayı amaçlamaktadır.
Zitieren
APA
BARUT, E. (2026). Açıklaştırmanın Kuramsal Statüsü Üzerine Bir Tartışma: Çeviri Evrenselleri ve İdeoloji. Turkish Studies - Language and Literature, 21(Volume 21 Issue Ö1), 349-392. https://doi.org/10.7827/turkishstudies.94442
Vancouver
BARUT E. Açıklaştırmanın Kuramsal Statüsü Üzerine Bir Tartışma: Çeviri Evrenselleri ve İdeoloji. Turkish Studies - Language and Literature. 2026;21(Volume 21 Issue Ö1):349-392. doi:10.7827/turkishstudies.94442
BibTeX
@article{BARUT2026,
author = {BARUT, Evren},
title = {Açıklaştırmanın Kuramsal Statüsü Üzerine Bir Tartışma: Çeviri Evrenselleri ve İdeoloji},
journal = {Turkish Studies - Language and Literature},
year = {2026},
volume = {21},
number = {Volume 21 Issue Ö1},
pages = {349--392},
doi = {10.7827/turkishstudies.94442}
}
EUVIMED