Sessizliğin Psikolojisi: Gazze Soykırımı Özelinde Küresel Seyirci (Bystander) Davranışının Sosyal-Din Psikolojik Analizi
Ordu İlahiyat · 2026
DOI: 10.70674/oi.1956787 ↗Kurz gefasst
Fachartikel in der Zeitschrift Ordu İlahiyat, 2026. Verfasst von Rümeysa Nur Doğan. Die Arbeit nennt 55 Literaturangaben. Gefördert von: Bu araştırmayı desteklemek için dış fon kullanılmamıştır..
Abstract (Originalsprache)
Kitlesel şiddet olaylarının yalnızca failler tarafından değil, aynı zamanda bu olaylar karşısında sessiz kalan ve eyleme geçmeyen geniş kitleler tarafından da sürdürüldüğü kabul edilmektedir. Sosyal psikoloji literatüründe bu durum seyirci (bystander) davranışı kavramı çerçevesinde ele alınmış ve çoğunlukla yüz yüze acil durumlar bağlamında incelenmiştir. Ancak günümüzde insani krizler giderek daha fazla dijital medya aracılığıyla deneyimlenmekte, bireyler şiddet ve acıya doğrudan değil, sosyal medya ve çevrim içi haber platformları üzerinden tanıklık etmektedir. Bu nedenle mevcut kuramsal yaklaşımlar, coğrafi olarak uzak ve dijital olarak dolayımlanmış kitlesel şiddet bağlamlarında ortaya çıkan eylemsizliği açıklamada yetersiz kalmaktadır. Bu çalışma, 7 Ekim 2023’ten itibaren Gazze’de devam eden kitlesel şiddet karşısında gözlenen küresel dijital seyirci davranışını açıklamaya yönelik kuramsal bir model önermektedir. Çalışmanın temel amacı, aynı dini kimliğe sahip olan bireylerden bir kısmı soykırıma uğrarken diğer bireylerin bu soykırıma neden seyirci davranışı olarak pasif kaldığını sosyal psikolojik olarak açıklamaktır. Din psikolojisi literatürü, dindarlığın empati, prososyal davranış ve ahlaki duyarlılıkla ilişkili olduğunu göstermesine rağmen, bu eğilimlerin her zaman eyleme dönüşmediği görülmektedir. Çalışma, bu paradoksu açıklamayı amaçlamaktadır. Makalede sosyal psikoloji, din psikolojisi ve kitlesel şiddet literatürü bütünleştirilerek beş katmanlı bir psikososyal model geliştirilmiştir. İlk katman olan yapısal katman, dijital uyaran fazlalığı, zaman baskısı ve bilişsel daralma süreçlerinin bireylerin ahlaki dikkatini sınırladığını ileri sürmektedir. İkinci katman olan bilişsel katman, sorumluluğun uluslararası kuruluşlar, devletler ve diğer güçlü aktörlere devredilmesini açıklamaktadır. Üçüncü katman olan sosyal-normatif katman, Sessizlik Sarmalı Kuramı ve çoğulcu cehalet kavramları aracılığıyla, bireylerin çevrelerindeki sessizliği toplumsal bir norm olarak algılamalarını ve bu nedenle görüşlerini ifade etmekten kaçınmalarını açıklamaktadır. Dördüncü katman olan ahlaki meşrulaştırma katmanı, adil dünya inancı, ahlaki çözülme ve insandışılaştırma mekanizmalarının eylemsizliği nasıl meşrulaştırdığını ortaya koymaktadır. Son katman olan duygusal katman ise merhamet yorgunluğu, duygusal küntleşme ve psişik uyuşma süreçlerinin bireylerin empatik tepkilerini nasıl zayıflattığını açıklamaktadır. Model, bu katmanların birbirinden bağımsız değil, geri-beslemeli bir döngü içerisinde işlediğini ileri sürmektedir. Yapısal baskılar bilişsel uzaklaşmayı, bilişsel süreçler normatif sessizliği, normatif sessizlik ahlaki meşrulaştırmayı, ahlaki meşrulaştırma ise duygusal tükenmeyi beslemektedir. Duygusal tükenme de bireyin dikkat ve duyarlılığını daha da azaltarak döngüyü yeniden üretmektedir. Çalışmanın din psikolojisine özgün katkısı, dinî kimliği yardım davranışını doğrudan belirleyen bir değişken olarak değil, tüm modelin işleyişini etkileyen bütünleşik bir moderatör olarak kavramsallaştırmasıdır. Dinî kimlik, belirli koşullar altında seyirci davranışını azaltabileceği gibi, bazı durumlarda bu davranışı derinleştirebilmektedir. Gazze bağlamında geliştirilen bu model, aynı zamanda dijital çağda ortaya çıkan diğer kitlesel şiddet ve soykırım örneklerinde gözlenen ahlaki eylemsizliği anlamak için de kullanılabilecek genel bir kuramsal çerçeve sunmaktadır.
Förderung
- Bu araştırmayı desteklemek için dış fon kullanılmamıştır.
Zitieren
APA
Doğan, R. N. (2026). Sessizliğin Psikolojisi: Gazze Soykırımı Özelinde Küresel Seyirci (Bystander) Davranışının Sosyal-Din Psikolojik Analizi. Ordu İlahiyat. https://doi.org/10.70674/oi.1956787
Vancouver
Doğan RN. Sessizliğin Psikolojisi: Gazze Soykırımı Özelinde Küresel Seyirci (Bystander) Davranışının Sosyal-Din Psikolojik Analizi. Ordu İlahiyat. 2026. doi:10.70674/oi.1956787
BibTeX
@article{Doan2026,
author = {Doğan, Rümeysa Nur},
title = {Sessizliğin Psikolojisi: Gazze Soykırımı Özelinde Küresel Seyirci (Bystander) Davranışının Sosyal-Din Psikolojik Analizi},
journal = {Ordu İlahiyat},
year = {2026},
doi = {10.70674/oi.1956787}
}
EUVIMED