Dijital Eğitimde Büyük Veri, Yapay Zekâ ve Etik: Deontolojik-Teleolojik Normatif Çerçeve Önerisi
EDUTECH RESEARCH · 30.06.2026
DOI: 10.69991/edures.2026.9 ↗Kurz gefasst
Fachartikel in der Zeitschrift EDUTECH RESEARCH, online erschienen am 30.06.2026. Verfasst von Oya GÜLER.
Abstract (Originalsprache)
21. yüzyılın dijital dönüşüm sürecinde eğitim alanı, büyük veri analitiği ve yapay zekâ (YZ) teknolojilerinin entegrasyonu ile derin bir yapısal değişim geçirmektedir. Öğrenme yönetim sistemleri, uyarlanabilir platformlar ve yapay zekâ destekli araçlar; öğrenci performansının izlenmesi, öğrenme süreçlerinin kişiselleştirilmesi ve erken müdahale mekanizmalarının geliştirilmesi açısından önemli fırsatlar sunmaktadır. Bununla birlikte, bu teknolojiler; mahremiyet ihlalleri, algoritmik önyargılar, şeffaflık eksikliği ve dijital eşitsizliklerin derinleşmesi gibi çok katmanlı etik riskleri de beraberinde getirmektedir. Bu çalışmanın amacı, dijitalleşen eğitim ortamlarında büyük veri ve yapay zekâ kullanımından kaynaklanan etik sorunları normatif bir bakış açısıyla analiz etmek ve uygulanabilir bir etik çerçeve geliştirmektir. Nitel araştırma paradigması kapsamında doküman analizi yöntemiyle yürütülen çalışmada, 2016–2025 yılları arasında yayımlanan akademik literatür ile UNESCO, OECD ve Avrupa Birliği dokümanları incelenmiş; tematik kodlama sonrasında deontolojik ve teleolojik/faydacı etik yaklaşımları doğrultusunda normatif bir değerlendirme gerçekleştirilmiştir. Bulgular altı temel tema etrafında toplanmıştır: (i) veri gizliliği, mahremiyet ve gözetim; (ii) algoritmik önyargı ve ayrımcılık; (iii) şeffaflık, açıklanabilirlik ve hesap verebilirlik eksiklikleri; (iv) dijital eşitsizlik ve fırsat eşitliğinin zayıflaması; (v) otomasyon yanlılığı ve insan denetiminin azalması; (vi) uluslararası etik çerçevelerin eğitime özgü dinamikleri ele almada yetersiz kalması. Deontolojik etik, öğrencinin mahremiyetini ve insan onurunu ihlal edilemez sınırlar olarak konumlandırırken, faydacı etik bu sınırlar içinde toplumsal yararın somut biçimde ortaya konulmasını gerekli görmektedir. Çalışma, eğitim bağlamına özgü veri minimizasyonu, algoritmik açıklanabilirlik, bağımsız denetim ve bağlayıcı yönetişim standartlarının geliştirilmesini önermektedir.
Zitieren
APA
GÜLER, O. (2026). Dijital Eğitimde Büyük Veri, Yapay Zekâ ve Etik: Deontolojik-Teleolojik Normatif Çerçeve Önerisi. EDUTECH RESEARCH. https://doi.org/10.69991/edures.2026.9
Vancouver
GÜLER O. Dijital Eğitimde Büyük Veri, Yapay Zekâ ve Etik: Deontolojik-Teleolojik Normatif Çerçeve Önerisi. EDUTECH RESEARCH. 2026. doi:10.69991/edures.2026.9
BibTeX
@article{GLER2026,
author = {GÜLER, Oya},
title = {Dijital Eğitimde Büyük Veri, Yapay Zekâ ve Etik: Deontolojik-Teleolojik Normatif Çerçeve Önerisi},
journal = {EDUTECH RESEARCH},
year = {2026},
doi = {10.69991/edures.2026.9}
}
EUVIMED