Toplumsal Cinsiyet Eşitliği Bağlamında Mitolojik Bir İnceleme: Umay Ana Figürü
Bitig Edebiyat Fakültesi Dergisi · 24.06.2026 · 6 (11) · 117-127
DOI: 10.69787/bitigefd.1696606 ↗Kurz gefasst
Fachartikel in der Zeitschrift Bitig Edebiyat Fakültesi Dergisi, online erschienen am 24.06.2026. Verfasst von İlker Aksoy. Die Arbeit nennt 19 Literaturangaben.
Abstract (Originalsprache)
Türk mitolojisinde önemli bir yere sahip olan Umay, kadınların hamilelik süreçlerinde ve doğumdan itibaren çocukların koruyucusu ve kollayıcısı olarak kabul edilen, onları her türlü kötülükten uzak tuttuğuna inanılan iyedir. Umay Ana; doğurganlık, annelik ve koruyucu iyelik kavramlarıyla özdeşleşmiş mitolojik bir figürdür. Bu çalışma, Türk mitolojisinde ana tanrıça figürü olarak yer alan Umay Ana’yı toplumsal cinsiyet kuramları doğrultusunda çözümleyerek, kadın kimliğinin mitolojik düzlemde nasıl temsil edildiğini, hangi temel işlevlere indirgenerek kurgulandığını ve eril figürün yokluğu karşısında nasıl mutlaklaştırıldığını analiz etmektedir. Umay Ana, Türk halk kültüründe doğurganlık, koruyuculuk, bakım verme, bereket sorumluluğu ve kutsallık gibi rollerle öne çıkarken, bu roller aynı zamanda kadının bir birey olarak değil, işlevsel bir varlık olarak değerlendirildiğini göstermektedir. Kadın kimliği; ahlaki yücelik, duygusal emek ve biyolojik üretkenlik gibi belli başlı niteliklerle sabitlenmiş; bireysel bir özne olmaktan çok, başkaları için var olan bir araca dönüşmüştür. Umay Ana’nın doğurganlıkla özdeşleştirilmesi, kadın kimliğinin yalnızca biyolojik üretimle tanımlanmasına neden olurken; onun bakım veren ve koruyucu yönü, kadının sürekli bir fedakârlık çerçevesinde kurgulanarak kendi varlığını unutup başkalarının varoluşunu önceleyen bir kimliğe indirgenmesine yol açmaktadır. Umay Ana’nın yer aldığı anlatıların genellikle hane içi ya da kutsal-mistik alanlarla sınırlandırılması, kadının kamusal alanda görünmez kılınmasıyla sonuçlanmakta; buna rağmen kadına toplumsal sürekliliği sağlama sorumluluğu yüklenmektedir. Aynı zamanda, Umay Ana'nın anlatılarda tek başına yüceltilen ancak eril figürün yokluğunda yalnızlaştırılan bir figür olarak sunulması, ataerkil sistemin eril özneyi görünmezleştirerek kadınlığı normatif bir kutsallık içinde sabitleme biçimi olarak değerlendirilmektedir. Bununla birlikte, Umay Ana’nın herhangi bir bireysel kimlik özelliğine sahip olmaması ve bu nedenle isimsel olarak silikleşmesi, kadının kimliksizleştirilmesini ve sıradanlaştırılmasını beraberinde getirmektedir. Zaman ve mekân bütünlüğü olmayan döngüsel bir yapıda temsil edilen Umay Ana, ilerleme, dönüşüm ya da tarihsel bir özne olma kapasitesinden yoksun bırakılmıştır. Bu mitolojik yapı içinde kadınlığın değişmezliğe mahkûm edilmesi, toplumsal cinsiyetin durağan ve değiştirilemez bir rol olarak yeniden üretildiğini göstermektedir. Söz konusu çözümlemeler, Judith Butler’ın “toplumsal cinsiyetin performatifliği” ve Simone de Beauvoir’in “kadınlığın kültürel inşası” görüşleri çerçevesinde ele alınmıştır. Özetle çalışma, Umay Ana’nın hem kutsal hem de yalnızlaştırılmış temsili aracılığıyla, kadın kimliğinin mitolojik anlatılarda nasıl ideolojik bir zeminde sabitlendiğini ortaya koymaktadır.
Zitieren
APA
Aksoy, İ. (2026). Toplumsal Cinsiyet Eşitliği Bağlamında Mitolojik Bir İnceleme: Umay Ana Figürü. Bitig Edebiyat Fakültesi Dergisi, 6(11), 117-127. https://doi.org/10.69787/bitigefd.1696606
Vancouver
Aksoy İ. Toplumsal Cinsiyet Eşitliği Bağlamında Mitolojik Bir İnceleme: Umay Ana Figürü. Bitig Edebiyat Fakültesi Dergisi. 2026;6(11):117-127. doi:10.69787/bitigefd.1696606
BibTeX
@article{Aksoy2026,
author = {Aksoy, İlker},
title = {Toplumsal Cinsiyet Eşitliği Bağlamında Mitolojik Bir İnceleme: Umay Ana Figürü},
journal = {Bitig Edebiyat Fakültesi Dergisi},
year = {2026},
volume = {6},
number = {11},
pages = {117--127},
doi = {10.69787/bitigefd.1696606}
}
EUVIMED