ELİF-NÂME GELENEĞİNİ BALKANLARDA SÜRDÜREN ŞAİRLER VE KÖSTENDİLLİ SÜLEYMAN ŞEYHÎ’NİN ELİF-NÂMELERİ
Eski Türk Edebiyatı Araştırmaları Dergisi [Journal Of Old Turkish Literature Researches] · 14.11.2026 · 9 (2) · 507-561
DOI: 10.58659/estad.2054830 ↗Kurz gefasst
Fachartikel in der Zeitschrift Eski Türk Edebiyatı Araştırmaları Dergisi [Journal Of Old Turkish Literature Researches], online erschienen am 14.11.2026. Verfasst von Mustafa Özkat. Die Arbeit nennt 60 Literaturangaben. Gefördert von: Yoktur..
Abstract (Originalsprache)
Arap elif-bâsındaki (alfabesindeki) harflerin esas alınıp bunların dize başlarına ya da sonlarına “elif”ten “ye”ye veya tam tersi olarak belli bir sistem çerçevesinde yerleştirilmesiyle oluşturulmuş manzumelere elif-nâme denmiştir. Türk edebiyatında oldukça köklü bir geçmişe sahip bu tarz manzumelerin en eski benzer örneğine, Burkan kültür muhitinde Uygur alfabesiyle yazılmış dinî bir şiirde rastlanmaktadır. Türklerin İslâmla şereflenmesiyle birlikte yaşadığı alfabe değişikliği, Osmanlı coğrafyasında bu tür manzumelerin Arap kökenli harflerle kaleme alınmasına zemin hazırlamıştır. Adını, Arap alfabesinin ilk harfi “elif”ten almış olan elif-nâmelerin Anadolu sahasındaki ilk örneklerine, XIV. yüzyılda rastlamaktayız. O yıllardan itibaren âşıklar, dîvân şairleri ve mutasavvıf şairlerce Osmanlı Devleti’nin egemen olduğu bütün topraklara yayılmış, günümüze kadar da varlığını korumuştur. Osmanlı dönemi Türk edebiyatı ile ilgili kaynaklar üzerinde yapılan incelemeler sonucunda bu türün Balkan coğrafyasında da oldukça ilgi gördüğü anlaşılmaktadır. Bu çerçevede Balkan coğrafyasında doğmuş 26 şaire ait 50 elif-nâme tespit edilmiştir. Başka bir şehirde doğduğu halde herhangi bir nedenle Balkan şehirlerinde bulunmuş olan elif-nâme sahibi şairler bu sayıya dâhil edilmemiştir. 50 elif-nâmeden 42’sinin (%84), mutasavvıf kimliğe sahip 19 (%73) şairin kaleminden çıkmış olması, bu türün tekke çevrelerinde daha çok kabul gördüğünün bir işareti olarak algılanabilir. Balkan coğrafyasında elif-nâme sahibi bu mutasavvıf şairlerden biri de Nakşibendî şeyhi Köstendilli Süleyman Şeyhî’dir (1750-1819). Türün benzer örneklerinden farklı metotlarla kaleme aldığı 10 elif-nâmesi ile sadece Balkan şairleri içerisinde değil bütün Türk şairleri arasında başı çeken Köstendilli Şeyhî’yi, 7 elif-nâmesiyle Edirneli İsmail Hikmetî (XVIII. yüzyıl), 5 elif-nâmesiyle de Bosnalı Kâ’imî Hasan Efendi (ö. 1682’den sonra) takip etmiştir. Bildiride, Balkan coğrafyasında elif-nâme kaleme almış şairlerin doğduğu şehirler ve bağlı bulundukları tarikatlar ile manzumelerinin genel nitelikleri belirlenmeye çalışılmış, daha sonra da Köstendilli Şeyhî’ye ait Latin harflerine aktarılmış elif-nâmeler üzerinden değerlendirmelerde bulunulmuştur.
Förderung
- Yoktur.
Zitieren
APA
Özkat, M. (2026). ELİF-NÂME GELENEĞİNİ BALKANLARDA SÜRDÜREN ŞAİRLER VE KÖSTENDİLLİ SÜLEYMAN ŞEYHÎ’NİN ELİF-NÂMELERİ. Eski Türk Edebiyatı Araştırmaları Dergisi [Journal Of Old Turkish Literature Researches], 9(2), 507-561. https://doi.org/10.58659/estad.2054830
Vancouver
Özkat M. ELİF-NÂME GELENEĞİNİ BALKANLARDA SÜRDÜREN ŞAİRLER VE KÖSTENDİLLİ SÜLEYMAN ŞEYHÎ’NİN ELİF-NÂMELERİ. Eski Türk Edebiyatı Araştırmaları Dergisi [Journal Of Old Turkish Literature Researches]. 2026;9(2):507-561. doi:10.58659/estad.2054830
BibTeX
@article{zkat2026,
author = {Özkat, Mustafa},
title = {ELİF-NÂME GELENEĞİNİ BALKANLARDA SÜRDÜREN ŞAİRLER VE KÖSTENDİLLİ SÜLEYMAN ŞEYHÎ’NİN ELİF-NÂMELERİ},
journal = {Eski Türk Edebiyatı Araştırmaları Dergisi [Journal Of Old Turkish Literature Researches]},
year = {2026},
volume = {9},
number = {2},
pages = {507--561},
doi = {10.58659/estad.2054830}
}
EUVIMED