Topal Molla Ayaklanmasının (1920-1925) Tarih Yazımında Üç Perspektif: Saray Söylemi, Batılı Yaklaşımlar ve Türk Sözlü Anlatıları
Asya Araştırmaları Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi · 28.06.2026 · 10 (1) · 33-47
DOI: 10.58640/asyar.1866630 ↗Kurz gefasst
Fachartikel in der Zeitschrift Asya Araştırmaları Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi, online erschienen am 28.06.2026. Verfasst von Mustafa Müjdeci und 1 weiteren Autor:innen. Die Arbeit nennt 19 Literaturangaben.
Abstract (Originalsprache)
Bu makale, Afganistan’ın Host vilayetinde gerçekleşen Topal Molla ayaklanması ve bu ayaklanmanın üç farklı anlatımı üzerinde karşılaştırmalı bir inceleme sunmaktadır. Amanullah Han döneminin resmi tarih yazımında “İngiltere’nin casusu” olarak tanıtılan bu şahsiyet, Batılı kaynaklar ve Britanya belgelerinde “gelenekçi ve dindar bir lider” olarak betimlenmektedir. Türkiye’de yaygın olan sözlü anlatımlarda ise, Topal Molla, Amanullah Han’ın monarşisini devirmekle görevli bir “İngiliz istihbarat ajanı” olarak sunulmaktadır. Bu çalışma, üç anlatının da söylem analizini yaparak göstermektedir ki saray anlatısı, büyük ölçüde güvenilir belgelere değil, devletin güvenlik söylemine dayanmakta ve Topal Molla ayaklanmasının bastırılmasını meşrulaştırma amacı taşımaktadır. Batılı anlatı ise, Afganistan’ın doğu bölgelerinin kültürel ve dini dokusuna odaklanarak, Topal Molla’yı, merkezi hükümetin seküler ve aceleci reformlarına karşı kabilevi geleneklerin sesi olarak görmektedir. Üçüncü anlatı olan Türk sözlü anlatımı ise diğer iki anlatının aksine tarihsel belgelerden yoksundur; daha çok efsanevi, siyasallaşmış ve çağdaş Türkiye’nin anti-sömürgeci zihniyetinden etkilenmiştir. Tarihsel ve sosyolojik veriler ışığında makale şu sonuca varmaktadır: Topal Molla, ne bir hain ne de yabancı bir ajandı; aksine, Afaghena (Peştun) toplumunun dini ve kabilesel yapılarının temsilcisiydi ve bu yapılar, devlet inşası ve modernleşme süreciyle çatışma halindeydi. Sonuç itibariyle, Topal Molla figürünün tekil bir kimlikten ziyade, farklı siyasi yaklaşımlara sahip aktörler tarafından kurgulanan işlevsel bir temsil olduğu düşünülmektedir.
Zitieren
APA
Müjdeci, M., & Arianpor, R. (2026). Topal Molla Ayaklanmasının (1920-1925) Tarih Yazımında Üç Perspektif: Saray Söylemi, Batılı Yaklaşımlar ve Türk Sözlü Anlatıları. Asya Araştırmaları Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi, 10(1), 33-47. https://doi.org/10.58640/asyar.1866630
Vancouver
Müjdeci M, Arianpor R. Topal Molla Ayaklanmasının (1920-1925) Tarih Yazımında Üç Perspektif: Saray Söylemi, Batılı Yaklaşımlar ve Türk Sözlü Anlatıları. Asya Araştırmaları Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi. 2026;10(1):33-47. doi:10.58640/asyar.1866630
BibTeX
@article{Mjdeci2026,
author = {Müjdeci, Mustafa and Arianpor, Rahmatullah},
title = {Topal Molla Ayaklanmasının (1920-1925) Tarih Yazımında Üç Perspektif: Saray Söylemi, Batılı Yaklaşımlar ve Türk Sözlü Anlatıları},
journal = {Asya Araştırmaları Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi},
year = {2026},
volume = {10},
number = {1},
pages = {33--47},
doi = {10.58640/asyar.1866630}
}
EUVIMED