“İmgelemin Antropolojik Yapıları”na Göre “Dirse Han Oğlu Boğaç Han Destanı”nın Okunması
Milli Folklor · 24.06.2026 · 19 (150) · 86-96
DOI: 10.58242/millifolklor.1791604 ↗Kurz gefasst
Fachartikel in der Zeitschrift Milli Folklor, online erschienen am 24.06.2026. Verfasst von Kubilay Aktulum. Die Arbeit nennt 12 Literaturangaben.
Abstract (Originalsprache)
İmgelemin Antropolojik Yapıları başlıklı kitabında, Betcherev’in refleksbilim çalışmalarından yola çıkan Gilbert Durand, yenidoğan çocuğun egemen reflekslerini ortak simgeleri oluştururken başlıca çıkış yolu olarak alır. Söz konusu refleksler imgenin aydınlık düzenine/yapısına ilişkin olan “duruş egemeni”; imgenin karanlık düzenine/yapısına ilişkin olan “beslenme egemeni” ve “çevrimsel ya da ritmik (doğal) egemen” olarak sınıflandırılır. Egemen refleksler ile bunların kültürel uzantıları “insanın teknolojik çevresiyle” de ilişkilendirilir. “Motor-duyuşsal” egemenleri koşullandıran çevredir. İnsanın yaşadığı ortam taklit “şemalarının” bir yansısı olur. Kültürel koşullanmalarla doğal olan özelleşir, göreceleşir, hatta bir zorunluluk durumuna gelir. Her çocuğun refleksleri kültürel koşullarla belirlenir. Bir kültürde, temsilde kullanılan imgeler ve simgeler bu etkileşimin sonucunda belirir; sürdürülür olmalarının önü bu biçimde açılır. Söz konusu edilen imgelerin sürdürülebilirlikleri için temel dolayım folklor, edebiyat, sanatın her türden biçimi ve mitlerdir. İmgelerin oluşmasında “teknolojik çevrenin” katkısını önemle anmak gerekir. İnsanın her hareketi, bir madde ve teknikle buluşur; bu da düşsel bir gerecin üretilmesine olanak sağlar. Örneğin, ana reflekslerden birincisi olan yatay ya da dikey duruşta örtük olarak evrenin bir çatışma ya da mücadele yeri olduğu bildirilir. Ritmik hareketler ya da refleksler zaman, mevsimsel dönüşümler, yıldızların düzenli yer değiştirmeleri vb. fenomenleri içerir. Bu egemen içerisinde evrenin karmaşası, dönüşüm ve üreme düşüncesi vb. temsil edilir. Durand’ın belirlediği kategoriler, Piaget’nin “duygusal şemalar” adını verdiği unsurlarla desteklenir. Kişinin ilk çocukluk döneminde, çevresiyle ilişkilerinin dolayımı anne ve babadır. Tüm kültürlerde anne, beslemenin, doyurmanın; baba, gücün simgesidir. Duruş ve sindirim refleksleriyle ortaya çıkan simgelerin özneleri yine onlardır. Simgeler, anne ve babanın işlevlerine göre sınıflandırılır. Arketiplere bağlı olarak ortaya çıkan imgeler, simgeler “aydınlık düzen” ve “karanlık düzen” olarak iki temel başlık altında kümelendirilir. Aydınlık düzende kümelenen imge ve simgeler duruş egemeni, el ve görüşle ilgili unsurları içermektedir. Aydınlık düzen, duruş egemenini kapsadığından, her türden silah, büyücü, savaşçı, göğe yükseliş, arınma ritüelleri bu sınıfta yer alır. Karanlık düzen, sindirim, yutma ve çevrimsellik egemenlerini içermektedir; ev, besin ve yutma ile ilgili değerler, annelik, besleyicilik burada konumlanır; çevrimsellik ya da yineleme teknikleri, tarım takvimi (ayın doğuşu ve batışı), dönüşle ilgili doğal ya da yapay simgeler, mitler, öyküler vd. bu düzene ilişkindir. Bu veriler çözümlemede kullanılmak istendiğinde antropolojik yol”, “ana-kalıp”, “arketip-arketipleştirme”, “duygusal şema” gibi imgeleri ve simgeleri tanımlayan kimi kavramları göz önünde bulundurmak gerekir. Bu çalışmada Durand’ın kitabındaki tanımlamaları ve sınıflandırmaları kullanarak Dede Korkut Kitabı’nın ilk bölümü olan “Dirse Han Oğlu Boğaç Han Destanı”nın zaman sorunsalıyla ilintili olarak bir tür bilinçaltı okumasını yaparak kimi imge ve simgelerin işlevlerini ortaya koyacağız.
Zitieren
APA
Aktulum, K. (2026). “İmgelemin Antropolojik Yapıları”na Göre “Dirse Han Oğlu Boğaç Han Destanı”nın Okunması. Milli Folklor, 19(150), 86-96. https://doi.org/10.58242/millifolklor.1791604
Vancouver
Aktulum K. “İmgelemin Antropolojik Yapıları”na Göre “Dirse Han Oğlu Boğaç Han Destanı”nın Okunması. Milli Folklor. 2026;19(150):86-96. doi:10.58242/millifolklor.1791604
BibTeX
@article{Aktulum2026,
author = {Aktulum, Kubilay},
title = {“İmgelemin Antropolojik Yapıları”na Göre “Dirse Han Oğlu Boğaç Han Destanı”nın Okunması},
journal = {Milli Folklor},
year = {2026},
volume = {19},
number = {150},
pages = {86--96},
doi = {10.58242/millifolklor.1791604}
}
EUVIMED