ARACILIK ANALİZLERİNDE NEDENSELLİK YANILGISI: KESİTSEL TASARIMLAR ÜZERİNE YÖNTEMSEL BİR İNCELEME
İstanbul Ticaret Üniversitesi Girişimcilik Dergisi · 31.05.2026 · 9 (20) · 192-208
DOI: 10.55830/tje.1938950 ↗Kurz gefasst
Fachartikel in der Zeitschrift İstanbul Ticaret Üniversitesi Girişimcilik Dergisi, online erschienen am 31.05.2026. Verfasst von Burak Nedim Aktaş. Die Arbeit nennt 34 Literaturangaben.
Abstract (Originalsprache)
Bu makalede, sosyal bilim araştırmalarında yaygın biçimde kullanılan kesitsel (cross-sectional) aracılık (mediation) modellerinin nedensellik iddiaları bakımından taşıdığı sınırlılıklar incelenmektedir. Öncelikle korelasyon ile nedensellik arasındaki kavramsal fark açıklanmış ve korelasyonların hangi koşullarda nedensellik kanıtı sunamayacağı tartışılmıştır. Ardından kesitsel tasarımların ortak yöntem yanlılığı (common method bias), ters nedensellik (reverse causality), zamansal öncelik kurulamaması (lack of temporal precedence) ve ölçülmemiş karıştırıcı değişkenler (unmeasured confounders) gibi temel metodolojik sınırlılıkları ele alınmıştır. Özellikle aracılık modellerinde, X→M→Y biçimindeki mekanizmanın zamansal sıralama gerektirdiği vurgulanmış ve bu nedenle kesitsel verilerden elde edilen aracılık tahminlerinin ciddi yanlılıklar üretebileceği ortaya konmuştur. Ayrıca zaman gecikmeli tasarımlar (time-lagged designs), boylamsal (longitudinal) modeller, deneysel (experimental) ve yarı-deneysel (quasi-experimental) tasarımlar ile çok düzeyli (multilevel) ve çok kaynaklı (multi-source) ölçüm yaklaşımlarının avantajları ve sınırlılıkları değerlendirilmiştir. Makale, kesitsel aracılık çalışmalarında nedensel yorumların dikkatle sınırlandırılması gerektiğini ve daha güçlü metodolojik tasarımlar ile daha temkinli raporlama dilinin benimsenmesinin önemini vurgulamaktadır.
Zitieren
APA
Aktaş, B. N. (2026). ARACILIK ANALİZLERİNDE NEDENSELLİK YANILGISI: KESİTSEL TASARIMLAR ÜZERİNE YÖNTEMSEL BİR İNCELEME. İstanbul Ticaret Üniversitesi Girişimcilik Dergisi, 9(20), 192-208. https://doi.org/10.55830/tje.1938950
Vancouver
Aktaş BN. ARACILIK ANALİZLERİNDE NEDENSELLİK YANILGISI: KESİTSEL TASARIMLAR ÜZERİNE YÖNTEMSEL BİR İNCELEME. İstanbul Ticaret Üniversitesi Girişimcilik Dergisi. 2026;9(20):192-208. doi:10.55830/tje.1938950
BibTeX
@article{Akta2026,
author = {Aktaş, Burak Nedim},
title = {ARACILIK ANALİZLERİNDE NEDENSELLİK YANILGISI: KESİTSEL TASARIMLAR ÜZERİNE YÖNTEMSEL BİR İNCELEME},
journal = {İstanbul Ticaret Üniversitesi Girişimcilik Dergisi},
year = {2026},
volume = {9},
number = {20},
pages = {192--208},
doi = {10.55830/tje.1938950}
}
EUVIMED