Sorgulanamazlığın İki Yüzü: Din ve Ütopyada Normatif Kapanma ve Dönüştürülebilirlik Gerilimi
Tetkik · 30.09.2026 · (10) · 591-620
DOI: 10.55709/tetkik.1934104 ↗Kurz gefasst
Fachartikel in der Zeitschrift Tetkik, online erschienen am 30.09.2026. Verfasst von Tanju Toka und 1 weiteren Autor:innen. Die Arbeit nennt 30 Literaturangaben.
Abstract (Originalsprache)
Dinî tasavvurlar ile ütopyacı kurgular arasındaki ilişki çoğu kez ideal toplum imgelerinin içerik benzerlikleri üzerinden kurulmakta, bu karşılaştırma tarzı ise toplumsal düzenin hangi mekanizmalarla kurulduğu ve meşrulaştırıldığı sorusunu ikincilleştirmektedir. Bu yetersizlik, benzerliğin içerikte değil normatif düzenin işleyişinde araştırılmasını gerektirir. Çalışma, normatif kapanma kavramını Paul Ricoeur’ün ideolojinin meşrulaştırıcı “kapanma” işlevi ile Karl Mannheim’ın bütünlükçü ideoloji ve kolektif kör nokta çözümlemesinin bir sentezi olarak kurar. Bu çerçevede temel soru, dinî tasavvurlar ile ütopyacı kurguların toplumsal düzeni mutlak bir referansa dayandırma biçimleri bakımından aynı türden bir normatif yapı üretip üretmediğidir. Çalışma, benzerliğin normatif düzenin kaynağı ile bu kaynağın toplumsal düzlemde işleyişi arasındaki ayrım gözetilerek analitik olarak nerede kurulabildiğini ve hangi noktada sınıra geldiğini açığa çıkarmayı amaçlar. Din ve ütopya, tarihsel bütünlükler olarak değil, normatif düzen kurma biçimlerini çözümlemeyi mümkün kılan ideal-tipik analitik kategoriler olarak ele alınır. Temel tez, kaynakları ilkesel olarak ayrışsa da sorgulanamazlık rejimi kurulduğunda din ve ütopyanın işleyiş düzeyinde normatif kapanma etrafında yakınsadığıdır. Bu kapanma koşullarında bağlayıcılık ve meşruiyet, ikna ve yeniden gerekçelendirme süreçlerinden koparak temsil biçimlerinin mutlaklaştırılmasıyla üretilir ve alternatif yaşam imkânları dışlanır. Ancak benzerliğin sınırı, meşruiyet zemininin ilkesel dönüştürülebilirliğinde belirir: dinî meşruiyet aşkın teminatla sabitleme eğilimi taşırken, ütopyacı meşruiyet tarihsel-pratik yeniden kuruluş ufkuna dayanır. Böylece ilişki, yapısal benzerlik ile ilkesel fark arasındaki gerilim içinde kavranır ve çalışma, karşılaştırmayı içerikten işleyişe taşıyan kaynak-işleyiş ayrımıyla analitik bir kayma önerir.
Zitieren
APA
Toka, T., & İğde, S. (2026). Sorgulanamazlığın İki Yüzü: Din ve Ütopyada Normatif Kapanma ve Dönüştürülebilirlik Gerilimi. Tetkik, 591-620. https://doi.org/10.55709/tetkik.1934104
Vancouver
Toka T, İğde S. Sorgulanamazlığın İki Yüzü: Din ve Ütopyada Normatif Kapanma ve Dönüştürülebilirlik Gerilimi. Tetkik. 2026:591-620. doi:10.55709/tetkik.1934104
BibTeX
@article{Toka2026,
author = {Toka, Tanju and İğde, Sıbğatullah},
title = {Sorgulanamazlığın İki Yüzü: Din ve Ütopyada Normatif Kapanma ve Dönüştürülebilirlik Gerilimi},
journal = {Tetkik},
year = {2026},
number = {10},
pages = {591--620},
doi = {10.55709/tetkik.1934104}
}
EUVIMED