Bir Üveysîlik İddiası ve İki Farklı Sûfî: Ebû Saîd-i Ebü’l-Hayr ile Ahmed-i Nâmekî Câmî
Tetkik · 31.03.2026 · (9) · 383-401
DOI: 10.55709/tetkik.1807662 ↗Kurz gefasst
Fachartikel in der Zeitschrift Tetkik, online erschienen am 31.03.2026. Verfasst von Mehmet Eker. Die Arbeit nennt 35 Literaturangaben.
Abstract (Originalsprache)
Bu makale, aralarında üveysîlik ilişkisi olduğu iddia edilen, Ebû Saîd-i Ebü’l-Hayr (öl. 440/1049) ile Ahmed-i Nâmekî Câmî’nin (öl. 536/1141) tasavvufî meşrep farklarını konu edinmektedir. Tasavvuf tarihinde üveysî olsun isterse hayatta iken bir şeyhe intisap etmiş bulunsun, sûfîler arasında çeşitli farklılıklar bulunmaktadır. Bu çalışmanın amacı üveysîlik iddiasının, sûfîler arasında zorunlu bir meşrep, mizaç benzerliği gerektirmediği; aksine aynı manevî silsileye nispet edilen sûfîlerin farklı tasavvuf anlayışları geliştirebildiğini göstermektir. Çalışma iki sûfînin ilim, semâ, vecd, şathiyye ve farklı inanç gruplarına karşı bakışlarını kapsamaktadır. Ahmed-i Câmî’nin müridi Muhammed el-Gaznevî (öl. ?), şeyhinin Ebû Saîd’in mânevî vârisi olduğunu ve onun tarafından önceden müjdelendiğini ileri sürmüştür. Ahmed-i Câmî, Ebû Saîd’in vefat ettiği yıl dünyaya gelmiş ve onunla herhangi bir fiziksel temas kurmamış olmamasına rağmen Gaznevî’ye göre üveysî yol ile Ebû Saîd’in mânevî terbiyesinden istifade etmiştir. Gaznevî, Ahmed-i Câmî’nin tasavvufî ve mânevî hayatını, Ebû Saîd’in mânevî tesiriyle açıklamış ve onun Ebû Saîd’in varisi olarak takdim etmiştir. Gaznevî tarafından aralarında mânevî bağ kurulan bu iki sûfî arasında dikkate değer farklılıklar bulunduğu çağdaş araştırmacılar tarafından da çeşitli şekillerde dile getirilmiştir. Bu çalışma, tasavvufî meşrep bakımından farklı çizgilere sahip bu iki sûfînin seyrüsülûk süreçleri, ilme bakışları, semâ ve vecd uygulamalarına yaklaşımları, şathiyelere bakışları ve gayrimüslimler ile farklı mezheplere karşı tutumlarını karşılaştırmalı olarak incelemektedir. Çalışmada, Ahmed-i Câmî’ye nispet edilen eserlerle birlikte Gaznevî tarafından kaleme alınan Makâmât-ı Jendepîl başta olmak üzere birincil kaynaklar kullanılmıştır. Bunun yanı sıra Ebû Saîd-i Ebü’l-Hayr’ın hayatına dair temel birincil kaynaklara da başvurulmuştur. Çalışmada, nitel araştırma yöntemleri çerçevesinde karşılaştırmalı metin analizi yöntemi kullanılmıştır. Analiz sürecinde iki sûfîn arasındaki meşrep farklılıkları ortaya konulmuştur. Netice itibariyle Ebû Saîd’in medrese eğitimi almış, mürşidler eşliğinde sülûk sürecinden geçmiş, semâ meclislerinde vecd hâlleri yaşayan, zaman zaman şathiyyeler söyleyen ve farklı din ve düşünce mensuplarıyla temas kurmaktan kaçınmayan bir sûfî olduğu tespit edilmiştir. Buna karşılık Ahmed-i Nâmekî Câmî’nin klasik anlamda medrese eğitimi almadığı, semâ, vecd ve şathiyyelere mesafeli durduğu ve şer‘î sınırları koruma yöneliminde bir tasavvuf anlayışı benimsediği sonucuna ulaşılmıştır.
Zitieren
APA
Eker, M. (2026). Bir Üveysîlik İddiası ve İki Farklı Sûfî: Ebû Saîd-i Ebü’l-Hayr ile Ahmed-i Nâmekî Câmî. Tetkik, 383-401. https://doi.org/10.55709/tetkik.1807662
Vancouver
Eker M. Bir Üveysîlik İddiası ve İki Farklı Sûfî: Ebû Saîd-i Ebü’l-Hayr ile Ahmed-i Nâmekî Câmî. Tetkik. 2026:383-401. doi:10.55709/tetkik.1807662
BibTeX
@article{Eker2026,
author = {Eker, Mehmet},
title = {Bir Üveysîlik İddiası ve İki Farklı Sûfî: Ebû Saîd-i Ebü’l-Hayr ile Ahmed-i Nâmekî Câmî},
journal = {Tetkik},
year = {2026},
number = {9},
pages = {383--401},
doi = {10.55709/tetkik.1807662}
}
EUVIMED