EUVIMEDEUVIMED entdecken
Crossref

BELLEKTEN KİMLİĞE: KIRGIZİSTAN’DA SOVYET VE POST-SOVYET DÖNEMİ MOZAİKLERİNDE KÜLTÜREL DÖNÜŞÜM

Ezgi Oya Gümüş

Genel Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi · 31.05.2026 · 8 (17) · 753-768

DOI: 10.53718/gttad.1820207 ↗

Kurz gefasst

Fachartikel in der Zeitschrift Genel Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi, online erschienen am 31.05.2026. Verfasst von Ezgi Oya Gümüş. Die Arbeit nennt 12 Literaturangaben.

AbstractBibliografische AngabenZitierenVerwandte Studien

Abstract (Originalsprache)

Sanat, insanın kendisini, yaşadığı çevreyi ve dünyayı anlama, anlatma ve dönüştürme çabasının en güçlü yollarından biridir. İnsanlık tarihi boyunca insanlar, duvarlara, taşlara ve kamusal alanlara işledikleri imgelerle bir iletişim dili oluşturmuştur. Bu görsel dil, tarih öncesi kaya resimlerinden Bizans mozaiklerine ve günümüz sokak sanatına kadar uzanan geniş bir süreklilik taşır. Mozaikler, bu bağlamda yalnızca estetik bir ifade biçimi değil, aynı zamanda geçmişle bugün arasında köprü kuran kültürel bir bellek taşıyıcısıdır. Türkistan coğrafyasında mozaik geleneğinin belirgin örnekleri, Sovyetler Birliği döneminde ortaya çıkmıştır. 1930’lu yıllardan itibaren Stalin yönetiminde sanat, devletin ideolojik bir aracı haline gelmiş; Sovyet rejimi sanatı toplumu biçimlendirmenin ve sosyalist bilinci yerleştirmenin etkili bir yolu olarak değerlendirmiştir. Bu doğrultuda mozaikler, propaganda sanatının en yaygın biçimlerinden biri olmuş; kamu binaları, fabrikalar, okullar, metro istasyonları ve devlet yapılarında sıkça kullanılmıştır. “Orak-çekiç”, “kızıl yıldız” ve Lenin figürleri gibi semboller, sosyalist ideolojinin görsel temsilcileri olarak gündelik yaşama dahil edilmiştir. Kırgızistan özelinde mozaikler, Sovyet döneminde ülkenin görsel kimliğinin önemli bir bileşeni haline gelmiştir. Bişkek ve diğer kentlerdeki mozaikler, Sovyet ideolojisini, sanayileşme ve modernleşme ideallerini yüceltmiştir. Yerel motifler—geleneksel kıyafetler, çadır (bozüy), tündük ve ilbirs (kar leoparı) sembolleri—zaman zaman bu kompozisyonlarda yer almış; ancak çoğu kez sosyalist gerçekçilik çerçevesinde yeniden yorumlanmıştır. Andrey Mihailov’un 1964 tarihli Vstrecha Gostey / Hoş Geldin Misafir mozaiği, Kırgızistan’ın Sovyetler Birliği’ne katılımını “gönüllü birliktelik” olarak temsil eden tipik bir propaganda örneğidir. Lydia İlina’nın 1978 tarihli Lenin Bizimle adlı mozaiği ise lider figürünü yücelterek sosyalist kimliğin kolektif bilinçte yerleşmesine hizmet etmiştir. Bu eserlerde ideolojik mesajlar, semboller ve renklerle desteklenen güçlü bir görsel dil aracılığıyla aktarılmıştır. Sovyet dönemi mozaikleri, bulundukları yapıların işlevine göre tematik çeşitlilik gösterir. Eğitim kurumlarında bilgi ve ilerleme, fabrikalarda emek ve üretim, ulaşım yapılarında modernleşme ve teknoloji temaları öne çıkar. Altymysh Usubaliev’in Panfilov’un 28 Muhafızı mozaiği, kahramanlık ve fedakârlık temalarını vurgulayarak Sovyet birliğinin gücünü simgeler. Ancak bu eserlerde yerel unsurlar ikinci planda kalmış, Sovyet kimliği baskın bir ideolojik çerçevede sunulmuştur. 1980’lerin sonuna gelindiğinde Sovyet sanatının propagandist yönü zayıflamış, 1991’de Sovyetler Birliği’nin dağılmasıyla mozaik sanatı yeni bir kimlik kazanmıştır. Bu dönemde sanatçılar, ideolojik sınırlamalardan kurtularak ulusal kimlik, kültürel köken ve tarihsel hafıza temalarına yönelmiştir. Sovyet sonrası dönemde yapılan mozaikler, Manas Destanı, geleneksel müzik aletleri, halk oyunları ve doğa sahneleri gibi yerel temaları işlemeye başlamıştır. Aleksey Kamenskiy’nin 2004 tarihli mozaiğinde, eleçekli bir Kırgız kadının Alastoo (ardıç tütsüsü) ritüelini betimlemesi, yerel kültürün sanatsal bir temsile dönüştüğünü gösterir. Bu dönemde üretilen mozaikler, Sovyet geçmişinin gölgesinden sıyrılarak Kırgız halkının kültürel kimliğini yansıtan özgün eserler haline gelmiştir. Oş’taki alt geçit mozaikleri ve Bişkek’teki sgraffitto örnekleri, halkın yaşamını, geleneklerini ve ulusal sembollerini konu edinir. Sonuç olarak, Kırgızistan’daki mozaikler, sanatın politik bir araçtan kültürel kimlik ifadesine dönüşümünü gösteren önemli örneklerdir. Sovyet döneminde propaganda amacıyla üretilen bu eserler, günümüzde geçmişin tanıkları ve ulusal kimliğin taşıyıcıları olarak değerlendirilmektedir. Bu nedenle mozaiklerin korunması, yalnızca sanatsal bir sorumluluk değil, aynı zamanda tarihsel belleğin sürekliliği açısından da önem taşımaktadır.

Zitieren

APA

Gümüş, E. O. (2026). BELLEKTEN KİMLİĞE: KIRGIZİSTAN’DA SOVYET VE POST-SOVYET DÖNEMİ MOZAİKLERİNDE KÜLTÜREL DÖNÜŞÜM. Genel Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi, 8(17), 753-768. https://doi.org/10.53718/gttad.1820207

Vancouver

Gümüş EO. BELLEKTEN KİMLİĞE: KIRGIZİSTAN’DA SOVYET VE POST-SOVYET DÖNEMİ MOZAİKLERİNDE KÜLTÜREL DÖNÜŞÜM. Genel Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi. 2026;8(17):753-768. doi:10.53718/gttad.1820207

BibTeX
@article{Gm2026,
  author = {Gümüş, Ezgi Oya},
  title = {BELLEKTEN KİMLİĞE: KIRGIZİSTAN’DA SOVYET VE POST-SOVYET DÖNEMİ MOZAİKLERİNDE KÜLTÜREL DÖNÜŞÜM},
  journal = {Genel Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi},
  year = {2026},
  volume = {8},
  number = {17},
  pages = {753--768},
  doi = {10.53718/gttad.1820207}
}
Kostenlos starten →