Arapça Yazma Eserlerde Metin Tanıma (HTR) Teknolojilerinin Analizi: Web Tabanlı Araçlar Üzerine Bir İnceleme
Kocatepe İslami İlimler Dergisi · 20.06.2026 · 9 (Özel Sayı) · 162-182
DOI: 10.52637/kiid.1854450 ↗Kurz gefasst
Fachartikel in der Zeitschrift Kocatepe İslami İlimler Dergisi, online erschienen am 20.06.2026. Verfasst von Abdulcabbar Adıgüzel. Die Arbeit nennt 30 Literaturangaben.
Abstract (Originalsprache)
Bu çalışma, günümüz dijital beşerî bilimler çalışmalarında giderek önem kazanan el yazısı metin tanıma (HTR) teknolojilerinin, Arapça kaleme alınan yazma eserlerin dijitalleştirilme süreçlerindeki uygulanabilirliğini konu edinmektedir. Bilhassa Osmanlı bürokrasisi ve ilmiye sınıfının hâkim yazı karakteri olan rika hattıyla kaleme alınmış külliyatın makine tarafından okunabilir hale gelmesi; ilahiyat, tarih ve edebiyat alanlarındaki araştırmalar için önemli bir potansiyel oluşturmaktadır. Ancak rika hattının süratli yazıma dayalı yapısı, harflerdeki noktaların ihmali ve dikey istiflerin yoğunluğu, standart fontlar üzerine eğitilmiş mevcut optik karakter tanıma algoritmaları için ciddi bir engel teşkil etmekte ve bu hat türünün mevcut teknolojilerle ne düzeyde okunabileceği sorusunu gündeme getirmektedir. Araştırmanın kapsamını, Niyâzî-i Mısrî’nin Tefsîru’l-Fâtiha risâlesinin Bursa İnebey Yazma Eser Kütüphanesi’ndeki 5240 numaralı nüshası (vr. 18b) ve bu nüsha üzerinde test edilen dört farklı web tabanlı HTR aracı (Zinki.ai, Calfa.fr, i2OCR.com, OCR.space) oluşturmaktadır. Çalışmanın temel amacı, kodlama bilgisine sahip olmayan araştırmacıların erişimine açık olan web tabanlı araçların, rika hattındaki performans düzeylerini, sınırlarını ve hata tipolojilerini uygulamalı verilerle ortaya koymaktır. Ayrıca çalışma, ayet ve hadis iktibaslarına sahip Tefsîru’l-Fâtiha örneği üzerinden, HTR araçlarının yazma eser metinlerindeki bağlamsal okuma yetkinliğini de sınamaktadır. Bu doğrultuda tarafımızca hazırlanan referans metin ile araçların ürettiği ham çıktılar karşılaştırılmış; Levenshtein Mesafesi algoritması kullanılarak karakter hata oranı (CER) ve kelime hata oranı (WER) değerleri hesaplanmış ve elde edilen veriler görsel farklılık analiziyle (diff) desteklenmiştir. Araştırma sonucunda, geleneksel OCR motorlarının ve genel amaçlı modellerin rika hattında başarısız olduğu, buna karşın bağlamsal öğrenme yeteneğine sahip Zinki.ai platformunun %92,04 doğruluk oranıyla nispeten kullanılabilir düzeyde performans sergilediği tespit edilmiştir. Elde edilen bulgular, HTR araçlarının araştırmacılar için dijital bir asistan rolü üstlenebileceğini; ancak kusursuz sonuç için insan kontrolü gerektiren bir çalışma modelinin zorunlu olduğunu göstermektedir.
Zitieren
APA
Adıgüzel, A. (2026). Arapça Yazma Eserlerde Metin Tanıma (HTR) Teknolojilerinin Analizi: Web Tabanlı Araçlar Üzerine Bir İnceleme. Kocatepe İslami İlimler Dergisi, 9(Özel Sayı), 162-182. https://doi.org/10.52637/kiid.1854450
Vancouver
Adıgüzel A. Arapça Yazma Eserlerde Metin Tanıma (HTR) Teknolojilerinin Analizi: Web Tabanlı Araçlar Üzerine Bir İnceleme. Kocatepe İslami İlimler Dergisi. 2026;9(Özel Sayı):162-182. doi:10.52637/kiid.1854450
BibTeX
@article{Adgzel2026,
author = {Adıgüzel, Abdulcabbar},
title = {Arapça Yazma Eserlerde Metin Tanıma (HTR) Teknolojilerinin Analizi: Web Tabanlı Araçlar Üzerine Bir İnceleme},
journal = {Kocatepe İslami İlimler Dergisi},
year = {2026},
volume = {9},
number = {Özel Sayı},
pages = {162--182},
doi = {10.52637/kiid.1854450}
}
EUVIMED