Hakikatin Nesnel Zemini: Şemseddin Kîşî’nin Nefsü’l-emr Tasavvuru
Kocatepe İslami İlimler Dergisi · 15.06.2026 · 9 (1) · 260-274
DOI: 10.52637/kiid.1853552 ↗Kurz gefasst
Fachartikel in der Zeitschrift Kocatepe İslami İlimler Dergisi, online erschienen am 15.06.2026. Verfasst von Muhammet Yurtkuran. Die Arbeit nennt 68 Literaturangaben.
Abstract (Originalsprache)
Doğruluğun hangi zeminde temellendirileceği sorusu, İslâm düşünce geleneğinde bilgi teorisinin en temel problemlerinden birini teşkil etmiş; bu problem çerçevesinde nefsü’l-emr kavramı, önermelerin doğruluk değerini belirleyen bir ilke olarak tartışılmıştır. Bu çalışma, söz konusu kavramı XIII. yüzyıl âlimlerinden Şemseddin Kîşî’nin yaklaşımı temelinde bütüncül ve sistematik biçimde ele almaktadır. Kîşî’nin nefsü’l-emr anlayışı, güncel literatürde çoğunlukla talî bir şerh faaliyeti olarak değerlendirilmiş; müstakil ve tutarlı bir teorik model olarak yeterince incelenmemiştir. Bu çalışma, söz konusu eksikliği gidermeyi ve Kîşî’nin yaklaşımını bağımsız ve özgün bir doğruluk teorisi olması hasebiyle değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Bu çerçevede çalışmada, nefsü’l-emrin ontolojik konumu ve kapsamı ile yargıların doğruluk değerinin hangi zeminde temellendirildiği incelenmektedir. Bu yapılırken Nasîrüddin Tûsî’nin faal aklı esas alan nefsü’l-emr anlayışı ile Kîşî’nin yaklaşımı arasındaki teorik farklılıklar karşılaştırmalı olarak ortaya konulmaktadır. Kîşî, nefsü’l-emri “bir şeyin, herhangi bir zihinsel tasarrufa bağlı olmaksızın kendi zâtında bulunduğu hâl” şeklinde tanımlayarak onu ne haricî varlığa indirger ne de faal akıl gibi aşkın bir ontolojik aracıya bağlar. Bu yönüyle nefsü’l-emr; zihnî tasavvurlardan bağımsız, fakat haricî varlıkla da sınırlı olmayan, hükümlerin doğruluğunu temellendiren nesnel bir hakikat zemini olarak konumlandırılır. Çalışmada ayrıca Kîşî’nin doğruluk teorisi çerçevesinde tikel ve tümel hükümleri, hüküm anında nefsü’l-emre mutabakatın bulunup bulunmamasına göre tasnif edilmektedir. Bunun yanı sıra özellikle haricî ve zihnî hiçbir varlık kipine sahip olmayan mümtenilere ilişkin doğru hükümlerin nasıl temellendirildiği de ayrıntılı biçimde analiz edilmektedir. Bu analiz, doğruluğun var olmayan bir nesneye değil imkânsızlık vasfının nefsü’l-emrde sabit oluşuna dayandığını göstermektedir. Sonuç olarak bu çalışma, Kîşî’nin nefsü’l-emr anlayışının yalnızca Tûsî’ye yöneltilmiş sınırlı bir eleştiri olmadığını aksine imkân, zorunluluk ve imkânsızlık kiplerini kuşatan tutarlı ve kapsamlı bir doğruluk teorisi sunduğunu ortaya koymaktadır. Bu yaklaşımın sonraki dönemde Teftâzânî ve Cürcânî gibi âlimler tarafından büyük ölçüde benimsenmesi, nefsü’l-emrin klasik literatürde yerleşik bir epistemik ilke haline gelmesinde Kîşî’nin belirleyici rolünün olduğunu göstermektedir.
Zitieren
APA
Yurtkuran, M. (2026). Hakikatin Nesnel Zemini: Şemseddin Kîşî’nin Nefsü’l-emr Tasavvuru. Kocatepe İslami İlimler Dergisi, 9(1), 260-274. https://doi.org/10.52637/kiid.1853552
Vancouver
Yurtkuran M. Hakikatin Nesnel Zemini: Şemseddin Kîşî’nin Nefsü’l-emr Tasavvuru. Kocatepe İslami İlimler Dergisi. 2026;9(1):260-274. doi:10.52637/kiid.1853552
BibTeX
@article{Yurtkuran2026,
author = {Yurtkuran, Muhammet},
title = {Hakikatin Nesnel Zemini: Şemseddin Kîşî’nin Nefsü’l-emr Tasavvuru},
journal = {Kocatepe İslami İlimler Dergisi},
year = {2026},
volume = {9},
number = {1},
pages = {260--274},
doi = {10.52637/kiid.1853552}
}
EUVIMED