EUVIMEDEUVIMED entdecken
Crossref

Hatıranın Gözyaşına Dönüştüğü Yer: Mersiye Şairi el-Hansâ’nın “Ke’enne Aynî Feydun li Zikrâhu” İsimli Kasidesinin Tahlili

Celal Öral

Mesned İlahiyat Araştırmaları Dergisi · 18.11.2026 · 17 · 1-21

DOI: 10.51605/mesned.2022472 ↗

Kurz gefasst

Fachartikel in der Zeitschrift Mesned İlahiyat Araştırmaları Dergisi, online erschienen am 18.11.2026. Verfasst von Celal Öral. Die Arbeit nennt 32 Literaturangaben.

AbstractBibliografische AngabenZitierenVerwandte Studien

Abstract (Originalsprache)

Arap dili ve belâgatında edebî bir terim olarak mersiye, Arapça risâʾ (رِثَاءٌ) kökünden türemiş ve sözlükte “ölünün faziletlerini anarak ağlamak, onun ardından ağıt söylemek” anlamına gelmektedir. Bu kavram, ölen kişinin ardından duyulan üzüntüyü, onun erdemlerini anmayı ve ölüm karşısında ortaya çıkan derin acıyı dile getiren manzûm veya mensûr metinleri ifade etmektedir. Kaynaklarda mersiyenin insanlık tarihindeki en eski şiir türlerinden biri olduğu, hatta ilk örneğinin Kâbil’in Hâbil’i öldürmesi üzerine Hz. Âdem tarafından dile getirildiğine dair rivayetler bulunmaktadır. Arap edebiyatında ise mersiyenin kökeni, Câhiliye Dönemi’nde cenaze merasimleri sırasında kadınlar tarafından söylenen secili ve ritmik sözlü ifadelere dayandırılmaktadır. Zaman içerisinde bu sözlü ifadelerin manzûm bir yapı kazanmasıyla klasik mersiye geleneği teşekkül etmiş; İslâm’ın gelişiyle bazı yas uygulamaları sınırlandırılmış olmakla birlikte mersiye, edebî bir tür olarak varlığını sürdürmüş ve sonraki dönemlerde farklı içerik ve üslup özellikleriyle gelişimini devam ettirmiştir. Câhiliye Dönemi mersiye geleneğinin en güçlü temsilcilerinden biri kabul edilen el-Hansâ, özellikle kardeşleri Sahr ve Muâviye için söylediği mersiyeleriyle tanınmıştır. Şairin “Ke’enne aynî fayḍun li zikrâhu” (كَأَنَّ عَيْنِي فَيْضٌ لِذِكْرَاهُ) adıyla bilinen kasidesi, Câhiliye Arap şiirinin seçkin mersiye örnekleri arasında yer almaktadır. Otuz dokuz beyitten oluşan kaside, bireysel bir yasın ve kardeş kaybının ifadesi olmasının yanında Câhiliye toplumunun ölüm, kayıp, hatırlama ve zaman karşısındaki tutumunu yansıtması bakımından da önem taşımaktadır. Bu yönüyle kaside, bireysel hafızanın toplumsal hafızayla kesiştiği güçlü bir edebî metin niteliğindedir. Kasidede kişisel acı, yalnızca şairin iç dünyasına ait bir duygu olarak kalmamakta; ölümün meydana getirdiği kayıp, hatırlama ve özlem üzerinden daha geniş bir anlam alanına taşınmaktadır. Böylece şiir, mersiyenin ölen kişiyi anma işlevinin yanı sıra geçmişi muhafaza eden ve kaybedilen kişinin hatırasını canlı tutan bir sözlü hafıza aracı olduğunu da göstermektedir. Kasidenin dil ve üslubu, el-Hansâ’nın şiir sanatının temel özelliklerini yansıtmaktadır. Şair, genel olarak sade, açık, doğrudan ve samimi bir anlatımı tercih etmiş; ağır ve süslü terkiplerden uzak durmuştur. Kısa, vurgulu ve doğrudan ifadeler, şiirdeki duygusal yoğunluğu artırırken emir kipine yaklaşan söyleyişler anlatıma canlılık kazandırmaktadır. Şiirde gözyaşı, hatıra, yoksulluk, açlık ve gece gibi Câhiliye toplumunun, özellikle bedevî hayatının gündelik gerçekliğiyle ilişkili somut unsurların kullanılması, yas duygusunun soyut bir düzlemde bırakılmayıp hayatın somut gerçeklikleri içerisinde görünür hâle getirildiğini göstermektedir. Şairin kelime seçiminde fiillerin ve canlı tasvirlerin ağırlık kazanması da duyguların doğrudan ve etkili biçimde aktarılmasını sağlamıştır. Bununla birlikte şiirin sade söyleyişi, belâgat unsurlarından bütünüyle yoksun değildir. Kasidede yer alan çeşitli edebî sanatlar, anlamı derinleştirirken vezin ve kafiye de şiirin duygu ve ritim bütünlüğünü destekleyen temel unsurlar olarak öne çıkmaktadır. Arûz vezninin şiire kazandırdığı ritmik yapı, kasidenin ciddiyetini ve sürekliliğini pekiştirirken kafiye, şairin heyecanını ve yas duygusunu belirginleştiren ahenk unsuru olarak işlev görmektedir. Bu çalışmada el-Hansâ’nın söz konusu kasidesi şekil, muhteva ve üslup özellikleri bakımından incelenmektedir. Çalışmanın temel amacı, Câhiliye Dönemi Arap şiirinde mersiye türünün biçimsel ve anlamsal imkânlarını, metnin kendi bütünlüğü içerisinde ortaya koymaktır. Araştırmanın metodolojisi, metin merkezli analitik bir yaklaşım üzerine kurulmuştur. Kasidede belirgin biçimde öne çıkan hatırlama, gözyaşı ve zaman temaları, yasın anlık bir duygusal tepki olmaktan ziyade süreklilik taşıyan bir tecrübe olarak işlendiğini göstermektedir. Bu bakımdan çalışma, el-Hansâ’nın şiir dünyasının ve Câhiliye Dönemi mersiye anlayışının anlaşılmasına metin analizi ve edebî tahlil yöntemiyle bir katkı sunmaktadır.

Zitieren

APA

Öral, C. (2026). Hatıranın Gözyaşına Dönüştüğü Yer: Mersiye Şairi el-Hansâ’nın “Ke’enne Aynî Feydun li Zikrâhu” İsimli Kasidesinin Tahlili. Mesned İlahiyat Araştırmaları Dergisi, 17, 1-21. https://doi.org/10.51605/mesned.2022472

Vancouver

Öral C. Hatıranın Gözyaşına Dönüştüğü Yer: Mersiye Şairi el-Hansâ’nın “Ke’enne Aynî Feydun li Zikrâhu” İsimli Kasidesinin Tahlili. Mesned İlahiyat Araştırmaları Dergisi. 2026;17:1-21. doi:10.51605/mesned.2022472

BibTeX
@article{ral2026,
  author = {Öral, Celal},
  title = {Hatıranın Gözyaşına Dönüştüğü Yer: Mersiye Şairi el-Hansâ’nın “Ke’enne Aynî Feydun li Zikrâhu” İsimli Kasidesinin Tahlili},
  journal = {Mesned İlahiyat Araştırmaları Dergisi},
  year = {2026},
  volume = {17},
  pages = {1--21},
  doi = {10.51605/mesned.2022472}
}
Kostenlos starten →