SSCB Tarihyazımında Enver Paşa
Rusya Araştırmaları Dergisi · 30.06.2026 · (15) · 47-79
DOI: 10.48068/rusad.1729860 ↗Kurz gefasst
Fachartikel in der Zeitschrift Rusya Araştırmaları Dergisi, online erschienen am 30.06.2026. Verfasst von Erkam Temir. Die Arbeit nennt 54 Literaturangaben.
Abstract (Originalsprache)
Bu çalışma, Sovyet resmî tarih yazımı ve siyasi doktrini içinde Enver Paşa’ya atfedilen anlamların Türkistan ve Basmacı Hareketi bağlamında nasıl dönüştürüldüğünü tahlil etmeyi amaçlamaktadır. Sovyet tarih telakkisi, hadiseleri nesnel bir kronik şeklinde kaydetmekten ziyade, rejimin konjonktürel ihtiyaçları ve propaganda hedefleri doğrultusunda yeniden inşa eden ideolojik bir mahiyet taşır. Bu çerçevede, Enver Paşa başlangıçta emperyalizme karşı iş birliği yapılabilecek potansiyel bir müttefik ve Bolşevik “Doğu siyaseti”nin istimal edilebilir bir unsuru olarak değerlendirilmiştir. Ancak Türkistan’da Basmacı Hareketi’nin riyasetini üstlenmesiyle birlikte Sovyet anlatısında süratle “karşı-devrimci”, “maceraperest” ve “İngiliz ajanı” olarak kodlanan merkezi bir tehdit figürüne dönüştürülmüştür. Makale, Paşa’nın bilhassa 1920-1922 yılları arasındaki faaliyetlerini Sovyet devlet arşivleri, GPU/ÇEKA istihbarat raporları, Komünist Enternasyonal belgeleri ve resmi Sovyet neşriyatları üzerinden incelemektedir. Enver Paşa ile Sovyet temsilcileri arasındaki yazışmalar taraflar arasındaki ideolojik kopuşu ve “halkların mukadderatını tayin hakkı” kavramına yüklenen zıt anlamları açığa çıkarması bakımından çalışmanın merkezi kaynakları arasında yer almaktadır. Bu belgeler, Sovyet idaresinin Paşa’yı mahalli bir asayiş meselesinin ötesinde, İslam dünyasında kitleleri seferber edebilecek bir uluslararası tehdit olarak algıladığını göstermektedir. Çalışmanın özgünlüğü, anlatıyı Türk veya Batı merkezli literatürden ayrıştırarak doğrudan SSCB’nin resmî ideolojik zaviyesinden ve birincil Rusça kaynaklar temelinde ele almasıdır. Elde edilen müktesebat Sovyet tarih yazımının şahısları ve olayları siyasi pragmatizm doğrultusunda nasıl yeniden kurguladığını müşahhaslaştırmaktadır. Makale, daha önce Türkçe ve Batı literatüründe kullanılmamış Sovyet belgelerine dayanarak, Enver Paşa’nın Türkistan’daki siyasi ve askeri faaliyetlerine dair bugüne kadar yeterince bilinmeyen hususları gün yüzüne çıkarmaktadır.
Zitieren
APA
Temir, E. (2026). SSCB Tarihyazımında Enver Paşa. Rusya Araştırmaları Dergisi, 47-79. https://doi.org/10.48068/rusad.1729860
Vancouver
Temir E. SSCB Tarihyazımında Enver Paşa. Rusya Araştırmaları Dergisi. 2026:47-79. doi:10.48068/rusad.1729860
BibTeX
@article{Temir2026,
author = {Temir, Erkam},
title = {SSCB Tarihyazımında Enver Paşa},
journal = {Rusya Araştırmaları Dergisi},
year = {2026},
number = {15},
pages = {47--79},
doi = {10.48068/rusad.1729860}
}
EUVIMED