การพัฒนาห่วงโซ่คุณค่ามะม่วงหิมพานต์ตำบลท่าเมือง จังหวัดอุบลราชธานี
Area Based Development Research Journal · 22.05.2026 · 18 (2) · 256909
DOI: 10.48048/abcj.2026.256909 ↗Kurz gefasst
Fachartikel in der Zeitschrift Area Based Development Research Journal, online erschienen am 22.05.2026. Verfasst von จันทรา ธนะวัฒนาวงศ์ und 2 weiteren Autor:innen. Die Arbeit nennt 15 Literaturangaben. Der Volltext ist frei zugänglich (Open Access, CC BY 4.0).
Abstract (Originalsprache)
สถานการณ์ที่เป็นอยู่เดิม: จังหวัดอุบลราชธานีเผชิญปัญหาความยากจนเชิงโครงสร้าง โดยเฉพาะครัวเรือนเกษตรกรรมรายย่อยที่มีรายได้ไม่มั่นคงและพึ่งพาการผลิตขั้นต้นเป็นหลัก ตำบลท่าเมือง อำเภอดอนมดแดง เป็นพื้นที่ที่ปลูกมะม่วงหิมพานต์มากกว่า 25,000 ต้น มีผลผลิตเมล็ดมะม่วงหิมพานต์กว่า 112 ตันต่อปี อย่างไรก็ตาม เกษตรกรส่วนใหญ่ยังจำหน่ายเมล็ดดิบผ่านพ่อค้าคนกลาง โดยขาดการรวมกลุ่ม ขาดองค์ความรู้ด้านการจัดการแปลง การปรับปรุงดิน และการเพิ่มมูลค่าผลผลิต ส่งผลให้ผลผลิตเฉลี่ยอยู่เพียง 103 กิโลกรัมต่อไร่ ซึ่งต่ำกว่าค่าเฉลี่ยระดับจังหวัดอย่างมีนัยสำคัญ ข้อจำกัดสำคัญของการเพิ่มรายได้ของครัวเรือนยากจนจึงอยู่ที่โครงสร้างห่วงโซ่คุณค่าที่สั้นและเปราะบาง วัตถุประสงค์: การวิจัยนี้พัฒนาห่วงโซ่คุณค่ามะม่วงหิมพานต์ตำบลท่าเมือง เพื่อสร้างโอกาสการเข้าถึงอาชีพและเพิ่มรายได้ให้แก่เกษตรกรและครัวเรือนยากจนที่ปลูกมะม่วงหิมพานต์ โดยการวิเคราะห์โครงสร้างห่วงโซ่คุณค่าที่มีอยู่เดิมและข้อจำกัดที่ส่งผลต่อการสร้างรายได้ของครัวเรือนเกษตรกรและครัวเรือนยากจนอย่างมีส่วนร่วม ควบคู่กับการพัฒนากระบวนการผลิตและการเพิ่มมูลค่าผลผลิต ผ่านการรวมกลุ่มวิสาหกิจชุมชนและการเรียนรู้ร่วมกันของสมาชิก เพื่อสร้างห่วงโซ่คุณค่าที่เข้มแข็งและเอื้อต่อการยกระดับรายได้ของครัวเรือนยากจน เพื่อนำไปสู่การเสริมสร้างศักยภาพทางเศรษฐกิจฐานราก วิธีการดำเนินงาน: การวิจัยนี้ใช้ระเบียบวิธีวิจัยเชิงปฏิบัติการแบบมีส่วนร่วม โดยมีสมาชิกวิสาหกิจชุมชนเมืองม่วงหิมพานต์ลำเซบกเป็นแกนหลักในการร่วมคิดและร่วมปฏิบัติการ และภาคราชการและภาควิชาการร่วมสนับสนุนองค์ความรู้ การดำเนินงานประกอบด้วย 3 กระบวนการ ดังนี้ 1) การสร้างความเข้มแข็งของสมาชิก ดำเนินการผ่านกระบวนการมีส่วนร่วมตั้งแต่การปรึกษาหารือปัญหาของการปลูกมะม่วงหิมพานต์ที่เชื่อมโยงกับปัญหารายได้ นำมาสู่การวิเคราะห์ห่วงโซ่คุณค่าโดยสมาชิกวิสาหกิจชุมชน เพื่อร่วมกันวิเคราะห์ปัญหาและตัดสินใจแก้ไขปัญหา มีการจัดเวทีแลกเปลี่ยนเรียนรู้และฝึกอบรม โดยอาจารย์และผู้เชี่ยวชาญจากคณะเกษตรศาสตร์ มหาวิทยาลัยอุบลราชธานี เพื่อถ่ายทอดองค์ความรู้ด้านการวิเคราะห์ดิน การทำปุ๋ยหมัก การจัดการสวนอย่างเป็นระบบ และเทคโนโลยีการวางระบบน้ำ พร้อมทั้งการแลกเปลี่ยนเรียนรู้ระหว่างสมาชิก เพื่อลดต้นทุนการผลิตและเพิ่มผลผลิตต่อไร่ 2) การพัฒนาผลิตภัณฑ์แปรรูปมะม่วงหิมพานต์ การสร้างมูลค่าเพิ่มผ่านการพัฒนาตราสินค้า เซบก (SREBOK) ผลิตภัณฑ์แปรรูป เช่น เมล็ดมะม่วงหิมพานต์คั่วสมุนไพร เมล็ดมะม่วงหิมพานต์อบเกลือ และคุกกี้มะม่วงหิมพานต์ มีการออกแบบบรรจุภัณฑ์ ทดสอบตลาด และจัดทำแผนธุรกิจ เพื่อเสริมสร้างทักษะการเป็นผู้ประกอบการร่วมกันของสมาชิก และ 3) การสร้างเครือข่ายความร่วมมือ การต่อยอดการพัฒนาผ่านการเชื่อมโยงกับหน่วยงานภาครัฐและสถาบันการศึกษา เพื่อสนับสนุนการพัฒนาห่วงโซ่คุณค่าอย่างครบวงจร ผลการดำเนินงาน: การพัฒนาห่วงโซ่คุณค่ามะม่วงหิมพานต์ผ่านกระบวนการมีส่วนร่วมของชุมชนก่อให้เกิดการเปลี่ยนแปลงในทุกระดับของห่วงโซ่คุณค่า ดังนี้ ระดับต้นน้ำ สมาชิกวิสาหกิจชุมชนสามารถยกระดับการจัดการแปลงปลูก โดยใช้การวิเคราะห์ดิน การใช้ปุ๋ยตามค่าวิเคราะห์ การปรับปรุงพันธุ์ และการพัฒนาระบบน้ำ ส่งผลให้เกิดแปลงต้นแบบจำนวน 39 แปลงเป็นพื้นที่เรียนรู้ร่วมกัน ระดับกลางน้ำ เกิดการรวมกลุ่มจัดตั้งวิสาหกิจชุมชนที่สามารถกำหนดกลไกราคารับซื้อผลผลิตสูงกว่าพ่อค้าคนกลาง 3 บาทต่อกิโลกรัม และเพิ่มอำนาจต่อรองของเกษตรกร ระดับปลายน้ำ การพัฒนาผลิตภัณฑ์แปรรูป ได้แก่ มะม่วงหิมพานต์คั่วสมุนไพร มะม่วงหิมพานต์คั่วเกลือ และคุกกี้มะม่วงหิมพานต์ภายใต้ตราสินค้า เซบก (SREBOK) พร้อมการพัฒนาบรรจุภัณฑ์ และการทดสอบตลาด ส่งผลให้ชุมชนสามารถเพิ่มมูลค่าผลผลิตและขยายช่องทางตลาดได้อย่างเป็นรูปธรรม ภายหลังจากการเก็บเกี่ยวผลผลิตในปี พ.ศ. 2567 พบว่าครัวเรือนยากจนที่เป็นสมาชิก 74 ครัวเรือน มีรายได้เฉลี่ยเพิ่มขึ้นจาก 6,432 บาท/เดือน เป็น 7,183 บาท/เดือน หรือเพิ่มขึ้นร้อยละ 11.69 ขณะที่สมาชิกที่เหลือได้รับประโยชน์ทั้งด้านองค์ความรู้ในการจัดการสวน การขายผลผลิตในราคาที่สูงขึ้น และการมีอำนาจต่อรองกับพ่อค้าคนกลางมากขึ้น ผลลัพธ์ ผลกระทบ และความยั่งยืน: การพัฒนาห่วงโซ่คุณค่ามะม่วงหิมพานต์ในตำบลท่าเมืองก่อให้เกิดผลลัพธ์สำคัญทั้งในระดับครัวเรือน กลุ่ม และพื้นที่ ได้แก่ การเพิ่มศักยภาพการผลิตของเกษตรกรผู้เป็นสมาชิกวิสาหกิจชุมชน การสร้างความเข้มแข็งของวิสาหกิจชุมชน การเพิ่มส่วนแบ่งรายได้ของครัวเรือนยากจนในห่วงโซ่คุณค่า และการสร้างเครือข่ายความร่วมมือระหว่างภาคีในระดับพื้นที่ กระบวนการเรียนรู้ร่วมกันช่วยเสริมสร้างทุนทางสังคมและทุนมนุษย์ของชุมชน ส่งผลให้เกิดความสามารถในการพึ่งพาตนเองและเพิ่มโอกาสต่อยอดกิจกรรมทางเศรษฐกิจ นอกจากนั้นยังเกิดผลกระทบเชิงนโยบาย โดยองค์การบริหารส่วนตำบลท่าเมือง ด้บรรจุกิจกรรมของวิสาหกิจชุมชนเมืองม่วงหิมพานต์ลำเซบก เข้าสู่แผนพัฒนาท้องถิ่นระยะ 5 ปี พร้อมสนับสนุนงบประมาณปีละ 100,000 บาท ตั้งแต่ปีงบประมาณ 2568-2570 ซึ่งสะท้อนถึงความยั่งยืนของการพัฒนาที่ได้รับการยอมรับและสนับสนุนจากภาครัฐในระดับพื้นที่
Zitieren
APA
ธนะวัฒนาวงศ์, จ., สุขเสริม, ธ., & พรหมทอง, น. (2026). การพัฒนาห่วงโซ่คุณค่ามะม่วงหิมพานต์ตำบลท่าเมือง จังหวัดอุบลราชธานี. Area Based Development Research Journal, 18(2), 256909. https://doi.org/10.48048/abcj.2026.256909
Vancouver
ธนะวัฒนาวงศ์ จ, สุขเสริม ธ, พรหมทอง น. การพัฒนาห่วงโซ่คุณค่ามะม่วงหิมพานต์ตำบลท่าเมือง จังหวัดอุบลราชธานี. Area Based Development Research Journal. 2026;18(2):256909. doi:10.48048/abcj.2026.256909
BibTeX
@article{2026,
author = {ธนะวัฒนาวงศ์, จันทรา and สุขเสริม, ธรรมวิมล and พรหมทอง, นิมมานรดี},
title = {การพัฒนาห่วงโซ่คุณค่ามะม่วงหิมพานต์ตำบลท่าเมือง จังหวัดอุบลราชธานี},
journal = {Area Based Development Research Journal},
year = {2026},
volume = {18},
number = {2},
pages = {256909},
doi = {10.48048/abcj.2026.256909}
}
EUVIMED