EUVIMEDEUVIMED entdecken
Crossref

Bîrûnî ve İbnü’l-Heysem’in Bilimsel Yöntem Tasavvurlarının Karşılaştırmalı Bir Değerlendirmesi

Kubilay Saygılı

Karamanoğlu Mehmetbey Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi · 04.05.2026 · (16) · 105-140

DOI: 10.47948/efad.1919997 ↗

Kurz gefasst

Fachartikel in der Zeitschrift Karamanoğlu Mehmetbey Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, online erschienen am 04.05.2026. Verfasst von Kubilay Saygılı. Die Arbeit nennt 63 Literaturangaben.

AbstractBibliografische AngabenZitierenVerwandte Studien

Abstract (Originalsprache)

Bu çalışma Klasik dönem İslâm dünyasının seçkin isimleri arasında yer alan Bîrûnî ve İbnü’l-Heysem’in bilimsel yöntem tasavvurlarını karşılaştırmalı bir bakış açısı ile incelemeyi amaçlamaktadır. Çalışmanın temel problematiğini Antik Grek bilim geleneğini bir çıkmaza sürükleyen temsil krizi ve bu krizin söz konusu iki düşünürün metodolojik yaklaşımlarıyla nasıl aşıldığı sorusu oluşturmaktadır. Bu çalışma, Antik Grek ve Orta Çağ İslâm düşüncesinde geometri ile deney arasındaki ilişkinin mahiyetini soruşturmaktadır. Çözümlenmek istenen temel sorun, matematiksel açıdan başarılı bir modelin, fiziksel gerçekliği tam anlamıyla açıklayıp açıklayamayacağıdır. Yöntem tartışmasının kökenine Platon ve Aristoteles’i konumlandırmak mümkündür. Platon, geometriyi hakikate ulaşmanın ayrıcalıklı yolu olarak görerek duyusal dünyayı geri plana iterken Aristoteles, matematiği doğa araştırmasının merkezinden uzaklaştırıp nedensel açıklamayı esas almıştır. Ptolemaios ise bu iki mirası farklı bir biçimde devralarak matematiği fiziksel nedensellikten koparmış, onu yalnızca fenomenleri kurtaran bir hesaplama aracına dönüştürmüştür. Böylece bilimde matematiksel temsil ile fiziksel gerçeklik arasındaki bağ zayıflamıştır. Çalışma bu krize karşı Bîrûnî ve İbnü’l-Heysem’in iki özgün ancak birbirini tamamlayan yaklaşım geliştirdiğini savunur. Bîrûnî, geometriyi soyut ve araçsal bir şema olmaktan çıkarıp ölçüm, karşılaştırma ve gözlemle desteklenen ampirik bir bilgi aracına dönüştürerek matematiği fiziksel dünyanın kavranmasında kullanmıştır. İbnü’l-Heysem ise kontrollü deney, tümevarım ve matematiksel analizi birleştirerek fiziksel olguları aktif bir gözlem ortamında test etmiş ve nedenselliği deneysel anlamda temellendirmiştir. Sonuç olarak bu çalışma, Bîrûnî’nin geometriyi ampirikleştirdiğini, İbnü’l-Heysem’in ise deneyi matematikselleştirdiğini; bu anlamda her iki düşünürün birlikte temsil krizini aşarak modern bilimsel yöntemin kimi temel izlerini üzerinde taşıdıklarını ileri sürmektedir.

Zitieren

APA

Saygılı, K. (2026). Bîrûnî ve İbnü’l-Heysem’in Bilimsel Yöntem Tasavvurlarının Karşılaştırmalı Bir Değerlendirmesi. Karamanoğlu Mehmetbey Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 105-140. https://doi.org/10.47948/efad.1919997

Vancouver

Saygılı K. Bîrûnî ve İbnü’l-Heysem’in Bilimsel Yöntem Tasavvurlarının Karşılaştırmalı Bir Değerlendirmesi. Karamanoğlu Mehmetbey Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi. 2026:105-140. doi:10.47948/efad.1919997

BibTeX
@article{Saygl2026,
  author = {Saygılı, Kubilay},
  title = {Bîrûnî ve İbnü’l-Heysem’in Bilimsel Yöntem Tasavvurlarının Karşılaştırmalı Bir Değerlendirmesi},
  journal = {Karamanoğlu Mehmetbey Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi},
  year = {2026},
  number = {16},
  pages = {105--140},
  doi = {10.47948/efad.1919997}
}
Kostenlos starten →