Bilimsel Devrim Kavramlaştırması Üzerine Yeni Düşünceler
Eskiyeni · 31.03.2026 · (61) · 611-639
DOI: 10.37697/eskiyeni.1801954 ↗Kurz gefasst
Fachartikel in der Zeitschrift Eskiyeni, online erschienen am 31.03.2026. Verfasst von Hüseyin Topdemir. Die Arbeit nennt 60 Literaturangaben. Gefördert von: Herhangi bir fon, hibe veya başka bir destek alınmamıştır.
Abstract (Originalsprache)
Amaç: Makalenin amacı, Bilimsel Devrim’i, özellikle son elli yıl içerisinde yapılan bilim tarihi araştırmaları ışığında, yeniden değerlendirmektir. Konu üzerine uzun yıllar boyunca pekçok araştırma gerçekleştirilmiştir. Ancak bu araştırmalarda gözlemlenen en büyük eksiklik, bilim tarihi verilerinin gözardı edilmiş olmasıdır. Oysa özellikle Orta Çağlar üzerine yapılan bilim tarihi araştırmaları bu dönemde gerçekleşen bilimsel gelişmelerin sanılanın aksine geniş kapsamlı olduğunu kanıtlarken, modern dönemde ortaya çıktığı varsayılan birçok bilimsel gelişmenin temellerinin de önceki yüzyıllarda atıldığını göstermiştir. Makale bu hususu aydınlatacak şekilde Bilimsel Devrim’i bilim tarihi verileri ışığında yeniden ele almak ve ona yüklenen nitelemelerin büyük ölçüde yanlı, yanlış ve öznel tutum ürünü olduğunu ortaya koymak amacıyla hazırlanmıştır. Ayrıca makalede bu hususlara değinildikten başka, Bilimsel Devrim’in yol açtığı gelişmelerden biri olarak ortaya çıkan tarihin yeniden yazılması meselesi üzerine de yeni bir tartışma başlatmak amaçlanmıştır.Yöntem: Makale yazılırken izlenen yöntemin esasını kavramsal analiz tekniklerinin kullanılması oluşturmaktadır. Bunun için öncelikle, Bilimsel Devrim kavramlaştırmasının içerik analizi yapılmış ve kavrama yüklenen anlamların bugün hâlâ geçerliliğini koruyup korumadığının belirlenmesine çalışılmış, sonuçta ciddi ölçüde anlam kaymalarının olduğu tespit edilmiştir. Bunun üzerine tespiti gerekçelendirmek amacıyla problemin sınırlarını çizme yoluna gidilmiş, whiggisme yol açmamak için de problemin tarihselliğinin korunmasına özen gösterilmiştir. Bu amaçla konu üzerinde çekişmekte olan iki karşıt yaklaşımın (kopuş ve süreklilik) temel dayanakları sorgulanmıştır. Devrimde öne çıkarılan başarıların kaynaklarının ne olduğuna ve özgün olup olmadıklarına karar vermek adına Devrim öncesine ilişkin bilimsel başarı örnekleri tespit edilmiş ve bunların süreçteki belirleyici rolleri gösterilmiştir. Bu sorgulama sonucunda, literatürün birikimci ilerleme esasına dayanan süreklilik yaklaşımını doğruladığına karar verilmiştir. Gerçekleştirilen literatür taramasından edinilen bulguların içerik analizleri yapılmış ve Bilimsel Devrim’in gerçekleşmesindeki müteselsil etkileri gösterilmek suretiyle, tespit ve iddia doğrulanmıştır. Aynı şekilde literatüre dayanılarak kopuş düşüncesinin, bilim tarihi verileriyle pekiştirilmekten uzak olduğu, dolayısıyla da olgusal değil spekülatif bir iddia niteliği taşıdığı kaynaklar ışığında savunulmuştur. En sonunda “Bilimsel Devrim’in” “bilim tarihinde özel bir gelişme anı olduğu teslim edilmiş”, buna karşın gelişmenin veya ilerlemenin iddia edildiği üzere “devrimler yoluyla, yani kopuşlarla” değil “birikimle, yani süreklilikle” gerçekleştiği gösterilmiştir.Bulgular: Bilimsel Devrim kavramlaştırması ciddi ölçüde çok anlamlılık taşımaktadır. Bundan dolayı lehinde ve aleyhinde çok sayıda tartışma yaşanmıştır ve yaşanmaktadır. Tartışmalara katılan bilim ve düşün insanlarının zaman içerisinde iki egemen grup halinde toplandığı gözlenmektedir. Bunlardan biri Devrim dendiğinde yerleşik bilim geleneğinden radikal kopuşu anlarken, diğer grup ise Devrimin çizgisel bir gelişim seyri izlediği düşüncesinde ısrar ederek, sözcüğün birikimci ilerleme anlamına geldiğini savunmaktadır. Bu bağlamda her iki gruba mensup bilim ve düşün insanlarının üzerinde hemfikir oldukları tek husus ise Devrimle birlikte bilim etkinliğinde büyük, köklü ve nitelikli değişimin yaşandığının ve böyle bir değişimin sonucunda ilerlemenin gerçekleştiğinin kabulüdür. Buna karşın değişimin gerçekleşme biçimi ise Devrimin en fazla tartışılan yönüdür.Sonuç: Makalede bilim tarihi araştırmalarının sonuçları esas alınarak bilimin ilerlemeci mahiyete sahip müstesna bir etkinlik olduğu, Bilimsel Devrim’in bilimsel ilerlemenin parlak anlarından biri ancak tek ve eşsiz örneği olmadığı, Orta Çağ’da gerçekleştirilen büyük bilimsel atılımların göz ardı edildiği, bu yüzden düşünce dünyasında ‘bilim modern çağın ürünüdür’ yargısının öne çıktığı, bunun sonucunda Devrimin radikal kopuş yoluyla gerçekleştiğinin düşünülmeye başlandığı, fakat düşünülenin aksine gelişmenin birikimci ilerlemeyle gerçekleştiği gösterilmiştir. Ayrıca çağdaş bilim tarihi literatüründe Bilimsel Devrim üzerine yapılan çalışmaların geniş bir yer tutmasına karşın, ülkemizde bu alandaki araştırmaların sınırlılığından dolayı yeterli bir literatürün oluşmadığına yer verilmiştir. Bu nedenlerden dolayı makalenin önemli bir eksikliği gidereceği ve Bilimsel Devrim üzerine bir tartışma sürecini başlatacağı beklenmektedir.
Förderung
- Herhangi bir fon, hibe veya başka bir destek alınmamıştır
Zitieren
APA
Topdemir, H. (2026). Bilimsel Devrim Kavramlaştırması Üzerine Yeni Düşünceler. Eskiyeni, 611-639. https://doi.org/10.37697/eskiyeni.1801954
Vancouver
Topdemir H. Bilimsel Devrim Kavramlaştırması Üzerine Yeni Düşünceler. Eskiyeni. 2026:611-639. doi:10.37697/eskiyeni.1801954
BibTeX
@article{Topdemir2026,
author = {Topdemir, Hüseyin},
title = {Bilimsel Devrim Kavramlaştırması Üzerine Yeni Düşünceler},
journal = {Eskiyeni},
year = {2026},
number = {61},
pages = {611--639},
doi = {10.37697/eskiyeni.1801954}
}
EUVIMED