Kelâm ile Fıkıh Usûlü Arasındaki İlişki ve Etkileşim Alanları
Eskiyeni · 31.03.2026 · (61) · 335-361
DOI: 10.37697/eskiyeni.1801846 ↗Kurz gefasst
Fachartikel in der Zeitschrift Eskiyeni, online erschienen am 31.03.2026. Verfasst von Ramazan Altıntaş. Die Arbeit nennt 55 Literaturangaben. Gefördert von: Herhangi bir fon, hibe veya başka bir destek alınmamıştır..
Abstract (Originalsprache)
Amaç: Bu makalenin konusu, kelâm ile fıkıh usûlü arasındaki ilişkinin boyutlarının ve karşılıklı etkileşim alanlarının incelenmesidir. Kelâm, İslâm’ın inanç esaslarını aklî ve naklî delillerle temellendirirken; fıkıh usûlü, amele dair şer‘î hükümlerin elde edilme yöntemlerini düzenlemiştir. Fakat aralarında bir etkileşim söz konusu olup özellikle kelâm, fıkıh usûlüne metodolojik ve epistemolojik yönlerden katkıda bulunmuştur. Nitekim Bâkıllânî (öl. 403/1013), Kādî Abdülcebbâr (öl. 415/1025), Gazzâlî (öl. 505/1111) ve Zerkeşî (öl. 794/1392) gibi âlimler de bu katkıları açıkça vurgulamışlardır. Mu‘tezile ve Eş‘arîlik gibi kelâm ekolleri, kendi görüşlerini usûl disiplinine taşımış; böylece “mütekellimûn metodu” ortaya çıkmıştır. Tüm bunlar da her iki ilim arasında organik bir bağ olduğunu göstermektedir. Dolayısıyla bu çalışmada, tarihsel süreç içerisinde kelâm ve fıkıh usûlü arasında yöntem, metodoloji ve muhteva yönünden oluşan etkileşim noktalarının tespit edilmesi ve bu konuda kelamın etkinliğinin ortaya konması amaçlanmıştır. Zira bu durum, klasik dönem kelâmcılarının fıkıh usulüne katkıları, etkileri ve öncülüğü gibi hususları aydınlatmasının yanı sıra, her iki ilmi disiplinin daha kolay anlaşılmasına katkı sunma açısından da önem arz etmektedir. Ayrıca, şimdiye kadar yapılmış çalışmaların çoğunlukla kelâm ile fıkıh usûlü arasındaki ilişkiyi iki yönlü, sistematik ve bütüncül bir çerçevede ele almamış olmaları, bu çalışmanın önemini artırmaktadır. Yine, mevcut literatürün çoğunda bu iki disiplinin birbirinden ayrıştığı yönler vurgulanmakla birlikte, aralarındaki metodolojik benzerlikler ve müşterek düşünsel arka plan yeterince ortaya konmamıştır.Yöntem: Araştırmada mukayeseli yöntem benimsenmiş; kelâm ve fıkıh usûlünün benzerlik ve farklılıkları, kavramsal çerçeveleri, delil kullanımları, yöntem anlayışları ve epistemolojik yaklaşımları temel metinlerden karşılaştırmalı olarak incelenmiştir.Bulgular: İslâm’ın ilk yıllarında fıkıh kavramının hem itikadî hem de fıkhî konuları kapsadığı görülmüştür. Hicrî 2. yüzyıldan itibaren İslâmî ilimlerin müstakilleşmeye başlamasıyla birlikte fıkıh ve kelâm ilimleri de ayrı ayrı birer ilmî disiplin haline gelmiş; böylece kavram ve konu hususunda etkileşime girildiği; özellikle fıkıh usûlünün çeşitli kavramları kelâmdan ödünç aldığı (istimdâd) belirtilmiştir. Bu durumun “mütekellimûn metodu”nun ortaya çıkışına zemin hazırladığı anlaşılmıştır. Kelâmın bütün İslâmî ilimlere genel etkisi sebebiyle onun küllî bir ilim, diğerlerinin ise cüz’î birer ilim olarak değerlendirildiği tespit edilmiştir. Kelâmî rasyonalite, usûl ilmine “nazar ve istidlâl” disiplini kazandırmıştır. Usûl ilminin terminolojik dilini ve diyalektik savunma gücünü de şekillendirmiştir. Ayrıca, kelâm ilminin küllî bir disiplin olarak fıkıh usûlünü bilgi ve yöntemle birlikte yazım usûlü bakımından da etkilediği anlaşılmıştır.Sonuç: Netice olarak bu çalışma, kelâm ile fıkıh usûlü arasındaki ilişkinin hem metodolojik hem de epistemolojik düzeyde olduğunu ve kelâmın belirleyici bir rol oynadığını ortaya koymaktadır. Araştırmanın, söz konusu eksikliği gidereceği ve ilgili alanda yapılacak daha kapsamlı çalışmalara zemin oluşturacağı düşünülmektedir.
Förderung
- Herhangi bir fon, hibe veya başka bir destek alınmamıştır.
Zitieren
APA
Altıntaş, R. (2026). Kelâm ile Fıkıh Usûlü Arasındaki İlişki ve Etkileşim Alanları. Eskiyeni, 335-361. https://doi.org/10.37697/eskiyeni.1801846
Vancouver
Altıntaş R. Kelâm ile Fıkıh Usûlü Arasındaki İlişki ve Etkileşim Alanları. Eskiyeni. 2026:335-361. doi:10.37697/eskiyeni.1801846
BibTeX
@article{Altnta2026,
author = {Altıntaş, Ramazan},
title = {Kelâm ile Fıkıh Usûlü Arasındaki İlişki ve Etkileşim Alanları},
journal = {Eskiyeni},
year = {2026},
number = {61},
pages = {335--361},
doi = {10.37697/eskiyeni.1801846}
}
EUVIMED