Yapay Zekâda Bilinç Sorunu: Hofstadter’in Dizgenin Dışına Atlama Görüşü Işığında Bir Değerlendirme
TRT Akademi · 30.05.2026 · 11 (27) · 612-637
DOI: 10.37679/trta.1899985 ↗Kurz gefasst
Fachartikel in der Zeitschrift TRT Akademi, online erschienen am 30.05.2026. Verfasst von Ümit Taştan. Die Arbeit nennt 29 Literaturangaben.
Abstract (Originalsprache)
Bu çalışmada, yapay zekânın öz farkındalık anlamında bilinç sahibi olup olamayacağı, öz-gönderimli temsillerin modellenmesi üzerinden tartışılmaktadır.Bu temsilleri somutlaştırmak amacıyla birer görsel medya ürünü olan Birbirini Çizen Eller ve Nedimeler isimli resimlerden yararlanılmakta; bu tür öz-gönderimli yapıların yapay zekâ tarafından modellenmesi ile öz farkındalık arasındaki ilişki sorgulanmaktadır. Sorgulamayı normatif bir zeminde yürütmek amacıyla, bir temsilin bilincine varılmasında ölçüt olarak Hofstadter’in “dizgenin dışına atlama” fikri benimsenmektedir. Yapay zekâ sistemleri söz konusu resimler hakkında görünüşte doğru çıktılar sunabilse de öz-gönderimli bir yapının dilsel temsili ile onun kavramsal idraki arasında niteliksel bir fark bulunduğu öne sürülür. Bu fark, insan zihninin tek tek temsilleri düşünmekle yetinmeyip “temsil” kavramının kendisi üzerine de düşünebilmesinden; yani bu ikincil farkındalık sayesinde belirli bir düşünüş dizgesiyle sınırlı kalmayıp onun dışına atlayabilmesinden kaynaklanır. Bu ikincil farkındalık, zihnin kendi üzerine yönelmesi yoluyla öz farkındalığın da temelini oluşturur. Çalışmada bilinç kavramını Kant’ın felsefesinden hareketle tanımladıktan sonra yapay zekânın özel bir türü olan “büyük dil modellerinin” böyle bir öz farkındalığı modellemesinin imkanını ele alıyoruz. Bu bağlamda makale şu soruya odaklanır: Yapay zekâ böylesi bir kendiliği modelleyebilir mi?Başka bir ifadeyle, Nedimeler veya Birbirini Çizen Eller resimleri söz konusu olduğunda dizgenin dışına atlayabilir mi?
Zitieren
APA
Taştan, Ü. (2026). Yapay Zekâda Bilinç Sorunu: Hofstadter’in Dizgenin Dışına Atlama Görüşü Işığında Bir Değerlendirme. TRT Akademi, 11(27), 612-637. https://doi.org/10.37679/trta.1899985
Vancouver
Taştan Ü. Yapay Zekâda Bilinç Sorunu: Hofstadter’in Dizgenin Dışına Atlama Görüşü Işığında Bir Değerlendirme. TRT Akademi. 2026;11(27):612-637. doi:10.37679/trta.1899985
BibTeX
@article{Tatan2026,
author = {Taştan, Ümit},
title = {Yapay Zekâda Bilinç Sorunu: Hofstadter’in Dizgenin Dışına Atlama Görüşü Işığında Bir Değerlendirme},
journal = {TRT Akademi},
year = {2026},
volume = {11},
number = {27},
pages = {612--637},
doi = {10.37679/trta.1899985}
}
EUVIMED