EUVIMEDEUVIMED entdecken
Crossref

Tarihi Türkçe verileri temelinde Türkiye Türkçesindeki “-dA” ve “-dAkI” tümcelerinin sözdizimsel analizi

Ayberk Kurtgel, Gamze Adıgüzel

Dil Dergisi · 30.06.2026 · 177 (1) · 26-40

DOI: 10.33690/dilder.1780123 ↗

Kurz gefasst

Fachartikel in der Zeitschrift Dil Dergisi, online erschienen am 30.06.2026. Verfasst von Ayberk Kurtgel und 1 weiteren Autor:innen. Die Arbeit nennt 61 Literaturangaben. Gefördert von: TÜBİTAK / 2209-A.

AbstractBibliografische AngabenZitierenVerwandte Studien

Abstract (Originalsprache)

Bu çalışma, “-DA” Bulunma Durumu biçimbirimininin yüklemin bir parçası olarak yer aldığı tümcelere odaklanmaktadır. “-DA” biçimbirimi, Türkiye Türkçesinde “Ali oda-da(-dır).” gibi bir tümcede “-DIr” koşacıyla yüklemleşebilmektedir. Ancak diğer Durum biçim birimleri “-DA” gibi yüklemde bulunamamaktadır. Türkçenin tarihî metinlerinde ise “-DIr” koşacı, “dur-” eyleminin çekimlenmiş biçimiyle karşımıza çıkmaktadır: “kapuğ-da-turur”. “Dur-” eylemi koşaç görevi görmesinin yanı sıra, asıl anlamıyla da kullanılabilir. Ancak Türkiye Türkçesinde “-DA” ile kurulan tümcelerde özneler yüklemleştirilemezken (Zeytin dolap-ta(-dır)/*Dolap-ta zeytin(-dir.) tarihî metinlerde bu mümkündür: “qapuġında bir cāriya turur”. Ayrıca, Bulunma Durumu hem tarihî metinlerde hem de Türkiye Türkçesinde, bar/yok ve var/yok ile kurulan tümcelerde sıklıkla görülmektedir. Çalışma, tarihî metinlerden itibaren “-DA”nın yüklemde yer aldığı tümceler göz önünde bulundurularak öznelerin yüklemleşememe sebeplerini ele almaktadır. Üzerinde durulan diğer bir husus, “-DA” dışındaki Durum biçimbirimlerinin neden yüklemde yer alamadığıdır. Bu verilere göre, Türkiye Türkçesindeki Durum biçimbirimlerinin ana tümce dışında, yan tümce görünümleri de incelenmiştir. Ana dili sezgisiyle oluşturulan Türkiye Türkçesindeki örneklerden yola çıkarak araştırma sorularına dayanak oluşturması açısından tarihî Türkçedeki örneklere başvurulmuştur. Tarihî metinlerdeki koşaç yapısı üzerinden Türkiye Türkçesindeki yapılar analiz edilmeye çalışılmıştır. Buna göre çalışmada, “DUrUr”dan gelişen “-DIr” koşacının Eylem Öbeği Başı’nı oluşturduğu önerilmiş ve “-DA”yı kendine Tümleç olarak seçtiği vurgulanmıştır. Bunun yanı sıra, “-DA” biçimli yapıların Sıfat İşlevli Yan Tümce barındırdığı gözlemlenmiş ve bu nedenle Küçük Tümce oluştuğu ifade edilmiştir. Küçük Tümceler “-DAkI” biçimbirimiyle de oluşabilmektedir. Türkiye Türkçesinde öznelerin yüklemleşebilmesinde “-DAkI” biçimbiriminin ve özneyi temsil eden Dolgu Baş Ad’ın varlığının gerekli olduğu vurgulanmıştır. Bunlara ek olarak içsel özellik sergileyen “-DA”nın, içe gömülü tümcelerde ve ana tümcede yüklem oluşturabildiği; Çıkma ve Vasıta Durumu gibi içsel olan Durumların ise belirli şartlar çerçevesinde yüklemde yer alabildiği bulgusuna varılmıştır. “-A” Durumu da içsel olmasına rağmen yüklemcil değildir. Bunların dışında kalan Yalın Durum, Belirtme Durumu ve Tamlayan Durumu’nun ise yapısal olmasından yüklem meydana getiremediği sonucuna ulaşılmıştır.

Förderung

  • TÜBİTAK / 2209-A

Zitieren

APA

Kurtgel, A., & Adıgüzel, G. (2026). Tarihi Türkçe verileri temelinde Türkiye Türkçesindeki “-dA” ve “-dAkI” tümcelerinin sözdizimsel analizi. Dil Dergisi, 177(1), 26-40. https://doi.org/10.33690/dilder.1780123

Vancouver

Kurtgel A, Adıgüzel G. Tarihi Türkçe verileri temelinde Türkiye Türkçesindeki “-dA” ve “-dAkI” tümcelerinin sözdizimsel analizi. Dil Dergisi. 2026;177(1):26-40. doi:10.33690/dilder.1780123

BibTeX
@article{Kurtgel2026,
  author = {Kurtgel, Ayberk and Adıgüzel, Gamze},
  title = {Tarihi Türkçe verileri temelinde Türkiye Türkçesindeki “-dA” ve “-dAkI” tümcelerinin sözdizimsel analizi},
  journal = {Dil Dergisi},
  year = {2026},
  volume = {177},
  number = {1},
  pages = {26--40},
  doi = {10.33690/dilder.1780123}
}
Kostenlos starten →