EUVIMEDEUVIMED entdecken
Crossref

İbn Tolun Ed-Dımaşkî’nin Kayıp Eseri Kitâbu’l-Ehâdîsi’l-Büldâniyye’nin Tahlili

Hikmetullah Ertaş

BEÜ İLAHİYAT FAKÜLTESİ DERGİSİ · 30.06.2026 · 13 (1) · 273-297

DOI: 10.33460/beuifd.1891790 ↗

Kurz gefasst

Fachartikel in der Zeitschrift BEÜ İLAHİYAT FAKÜLTESİ DERGİSİ, online erschienen am 30.06.2026. Verfasst von Hikmetullah Ertaş. Die Arbeit nennt 40 Literaturangaben.

AbstractBibliografische AngabenZitierenVerwandte Studien

Abstract (Originalsprache)

Büldâniyyeler muhaddislerin farklı şehirlerden aldıkları rivâyetleri derleyen hadis eserleridir. Bu tür, başlangıçta kırk hadis derlemelerine şehir bilgisinin eklenmesiyle ortaya çıkmış; farklı şehir ve beldelerden alınmış, mümkün olduğunca âlî isnada sahip rivâyetlerin toplanmasıyla müstakil bir türe dönüşmüştür. Büldânîyât literatürü genel olarak Teşekkül, Gelişim ve Modern Dönem olmak üzere üç aşamada değerlendirilir. Özellikle hicrî VI/XII. yüzyıldan X/XVI. yüzyıla kadar uzanan gelişim döneminde çok sayıda muhaddis bu türde eser kaleme almıştır. Zamanla şehir sayısındaki artış, râviler hakkında verilen etraflı bilgiler, tematik çeşitlilik ve isnad vurgusu gibi unsurlar büldâniyye literatürünün kurumsallaşmasına katkı sağlamıştır. Bu minvâl üzere araştırmamız, İbn Tolun ed-Dımaşkî’nin (öl. 953/1546) “Kitâbu’l-ehâdîsi’l-büldâniyye” adlı eserini konu edinmektedir. Müellifin kendi biyografisini kaleme aldığı “el-Fülkü’l-meşhûn fî ahvâli Muhammed b. Tolûn” adlı eserinde bu çalışmasını “Erbaʿîne’l-büldâniyye” olarak tanıtmakla birlikte, tespit edilen yazma nüshada eser “Kitâbu’l-ehâdîsi’l-büldâniyye” adıyla kayıtlıdır. Literatürde daha önce günümüze ulaşmadığı ifade edilen eserin Tunus Dâru’l-Kutubi’l-Vataniyye’de bulunan yazma nüshası üzerinden incelenmesi, bu çalışmanın özgünlüğünü ve alana katkısını oluşturan temel unsurlardan biridir. Bu yönüyle makale, büldâniyye literatüründe şimdiye kadar incelenmemiş hatta kayıp olduğu ifade edilmiş bir eseri tanıtmakta ve türün geç dönem örneklerinden biri hakkında veriler ortaya koymaktadır. İbn Tolun eserinin mukaddimesinde büldâniyye geleneğini kronolojik biçimde zikretmekte ve Sehâvî ile İbn Hacer el-Askalânî gibi muhaddislerin çalışmalarına atıfta bulunmaktadır. Kırk hadis derleme idealini benimsediğini ifade eden müellif, rihlelere çıkabilecek fiziksel imkânı bulamadığı için eserini otuz hadisle sınırlamıştır. Bu yönüyle eser, hadis sayısının kırk yerine otuz olması bakımından Zehebî’nin el-Erbaûne’l-büldâniyye ve es-Selâsûne’l-büldâniyye adlı çalışmalarıyla benzerlik göstermektedir. Rivâyetler sahâbî râviler esas alınarak tasnif edilmiş; eser Mekke ile başlayıp Medine ile sona erdirilmiştir. Müellifin rivâyeti aldığı hoca, belde, sahâbî râvi ve hadis metnini birbirinden farklı olacak şekilde kurgulaması ise büldâniyye literatürünün gelişim dönemine ait karakteristik özelliklerin eserde devam ettiğini göstermektedir. Eserdeki rivâyetlerin coğrafî dağılımı incelendiğinde hadislerin önemli bir kısmının Dımaşk ve çevresindeki ilmî merkezlerden elde edildiği görülmektedir. Özellikle Gûta havzası, Vâdî Beredâ ve Kâsiyûn dağı çevresindeki yerleşim birimleri rivâyet aktarımının yoğunlaştığı merkezler olarak öne çıkmaktadır. Bu durum, İbn Tolun’un ilmî faaliyetlerinin büyük ölçüde Şam bölgesinde şekillendiğini ve hadis öğrenme ağının bu coğrafyaya dayandığını göstermektedir. Aynı zamanda İslâm’ın erken dönemlerinden itibaren Muâz b. Cebel, Ebû’d-Derdâ, Ebû Zer el-Gıfârî, ‘Ubâde b. Sâmit ve Ebû Hureyre gibi sahâbîlerin bölgeye yerleşmesiyle oluşan rivâyet geleneğinin sonraki asırlarda da devam ettiğini ortaya koymaktadır. Bu yönüyle eser, Şam merkezli hadis geleneğinin sürekliliğini göstermesi bakımından büldâniyye literatürü içinde ayrı bir önem taşımaktadır. Eserde geçen rivâyetlerin klasik hadis literatürüyle güçlü bir ilişki içerisinde aktarıldığı, yaklaşık %87’sinin doğrudan veya dolaylı olarak Kütüb-i Sitte kaynaklarında yer aldığı, büyük çoğunluğunun sahih/hasen derecesinde olduğu görülmektedir. Ayrıca müellifin bazı rivâyetlerde âlî isnada ve isnad tahvillerine dikkat çekmesi, onun hadislerin isnad değerine verdiği önemi göstermektedir. Tematik açıdan değerlendirildiğinde eser ahlâk, ibadet, ilmî faaliyetler ve sosyal ilişkiler gibi farklı konulara temas eden geniş bir içerik sunmaktadır. Sonuç olarak Kitâbu’l-ehâdîsi’l-büldâniyye’yi, coğrafî aidiyet, kaynak bilinci, sıhhat değerlendirmesi ve tematik çeşitlilik unsurlarını bir araya getirerek Şam merkezli hadis geleneğinin ilmî ve tarihsel arka planını yansıtan sistematik bir çalışma hüviyetine sahip büldâniyye literatürünün önemli bir eseri olarak değerlendirmek mümkündür.

Zitieren

APA

Ertaş, H. (2026). İbn Tolun Ed-Dımaşkî’nin Kayıp Eseri Kitâbu’l-Ehâdîsi’l-Büldâniyye’nin Tahlili. BEÜ İLAHİYAT FAKÜLTESİ DERGİSİ, 13(1), 273-297. https://doi.org/10.33460/beuifd.1891790

Vancouver

Ertaş H. İbn Tolun Ed-Dımaşkî’nin Kayıp Eseri Kitâbu’l-Ehâdîsi’l-Büldâniyye’nin Tahlili. BEÜ İLAHİYAT FAKÜLTESİ DERGİSİ. 2026;13(1):273-297. doi:10.33460/beuifd.1891790

BibTeX
@article{Erta2026,
  author = {Ertaş, Hikmetullah},
  title = {İbn Tolun Ed-Dımaşkî’nin Kayıp Eseri Kitâbu’l-Ehâdîsi’l-Büldâniyye’nin Tahlili},
  journal = {BEÜ İLAHİYAT FAKÜLTESİ DERGİSİ},
  year = {2026},
  volume = {13},
  number = {1},
  pages = {273--297},
  doi = {10.33460/beuifd.1891790}
}
Kostenlos starten →