Fâtımîler Döneminde Hac Hizmetleri ve Haremeyn’e Yönelik Politikalar
BEÜ İLAHİYAT FAKÜLTESİ DERGİSİ · 30.06.2026 · 13 (1) · 159-180
DOI: 10.33460/beuifd.1889867 ↗Kurz gefasst
Fachartikel in der Zeitschrift BEÜ İLAHİYAT FAKÜLTESİ DERGİSİ, online erschienen am 30.06.2026. Verfasst von Hasan Yavuz. Die Arbeit nennt 71 Literaturangaben.
Abstract (Originalsprache)
Bu çalışma, Fâtımîler Devleti’nin hac hizmetleri ve Haremeyn’e yönelik politikalarını dinî, siyasî, ekonomik ve mezhebî boyutlarıyla ele almaktadır. İslâm tarihinde hac, birlik ve dayanışma bilincini pekiştiren; manevî arınmayı hedefleyen ve dinî hayatı derinleştiren çok yönlü bir ibadettir. Bununla birlikte hac, farklı coğrafyalar arasında bilgi ve kültür dolaşımının sağlandığı, ticaretin canlandığı, ekonomik ilişkilerin düzenlendiği önemli bir etkileşim zemini de teşkil etmiştir. Bu çerçevede hac, yalnızca dinî bir vecibe olmanın ötesine geçerek siyasî meşruiyetin tesis edildiği, mezhebî temsilin görünürlük kazandığı ve ekonomik denetimin sağlandığı çok boyutlu bir kurumsal yapı olarak işlev görmüştür. Bu bağlamda, hac ibadetinin icra edildiği Haremeyn (Mekke ve Medine) üzerinde nüfuz tesis etme çabaları, Fâtımîler ile Abbâsîler arasındaki rekabetin temel unsurlarından biri olarak öne çıkmıştır. İsmâilî-Şiî bir hilafet iddiasıyla ortaya çıkan Fâtımîler, 909 yılında Kuzey Afrika’da kurulduktan sonra 969’da Mısır’ı ele geçirmiş ve bu gelişme Hicaz siyasetine daha aktif biçimde müdahil olmalarının önünü açmıştır. Mısır’ın coğrafî konumu, kara ve deniz hac yollarının kesişim noktasında yer alması ve Afrika ile Doğu İslâm dünyasından gelen hacıların ana güzergâhı olması, Fâtımîler’e hac organizasyonu konusunda önemli bir avantaj sağlamıştır. Bu süreçte hac kafilelerinin teşkili, hac emirlerinin tayini, hac yollarının güvenliğinin sağlanması ve Haremeyn’e düzenli yardımlar gönderilmesi, Fâtımî devlet politikasının ayrılmaz bir parçası hâline gelmiştir. Çalışmada, Fâtımîler’in Haremeyn üzerinde hâkimiyet tesis etme çabaları ele alınmakta; bu çabaların, özellikle hutbenin hangi halife adına okutulduğu meselesi etrafında şekillendiği ortaya konulmaktadır. Mekke ve Medine’de hutbelerin Fâtımî halifeleri adına okutulması, siyasî meşruiyetin en önemli sembollerinden biri olarak değerlendirilmiştir. Abbâsî merkezî otoritesinin zayıflaması ve Karmatî tehdidinin artması, Fâtımîler’in Hicaz’daki nüfuzlarını genişletmelerine zemin hazırlamıştır. Mekke emirleri ise bu süreçte ekonomik ve siyasî çıkarları doğrultusunda taraf değiştiren yerel aktörler olarak öne çıkmıştır. Fâtımîler döneminde hac organizasyonu belirli bir idarî takvim çerçevesinde yürütülmüş, devlet denetimi altında gerçekleştirilen bu faaliyetler siyasî gücün görünür kılındığı törenlerle desteklenmiştir. Mahmil-i şerif uygulaması, hac emirlerinin askerî kimselerden seçilmesi ve hac kafilelerine büyük güvenlik birliklerinin eşlik etmesi, hac ibadetinin aynı zamanda bir güç gösterisine dönüştüğünü göstermektedir. Ancak bedevî isyanları, siyasî karışıklıklar, doğal afetler ve uzun süreli kıtlıklar sebebiyle bazı yıllarda hac kafileleri gönderilememiştir. Haremeyn’e gönderilen hediyeler, Fâtımîler’in bu bölgeye yönelik politikalarının en somut göstergeleri arasında yer almaktadır. Kâbe örtüsünün (kisve) Mısır’dan gönderilmesi, nakdî ve aynî yardımlar, erzak sevkiyatları ve kutsal mekânlara sunulan değerli eşyalar, Fâtımîler’in hem ekonomik gücünü hem de hilafet iddialarını pekiştirmeyi amaçlamıştır. Kaynaklarda yer alan yüksek harcama rakamları, bu hizmetlerin planlı ve maliyeti yüksek devlet faaliyetleri olduğunu ortaya koymaktadır. Çalışmada ayrıca hacılardan alınan vergiler önemli bir başlık olarak ele alınmıştır. “Meks” adıyla anılan bu vergiler, hac yolculuğunu Fâtımîler açısından bir ekonomik kontrol alanına dönüştürmüştür. Vergi uygulamaları zaman zaman ciddi toplumsal tepkilere ve çatışmalara yol açmış, özellikle Mağrib kökenli hacılar bu uygulamalardan olumsuz etkilenmiştir. Son olarak, Fâtımîler döneminde Mısır–Haremeyn hac yollarında meydana gelen değişimler incelenmiştir. Haçlı tehdidi, güvenlik sorunları ve çevresel krizler, kara yolları yerine Nil ve Kızıldeniz üzerinden deniz ağırlıklı güzergâhların tercih edilmesine neden olmuştur. Bu durum, hac organizasyonunun siyasal ve askerî şartlardan doğrudan etkilendiğini göstermektedir. Netice itibarıyla çalışma, Fâtımîler döneminde hac ibadetinin dinî bir yükümlülüğün ötesine geçerek siyasî meşruiyet, mezhebî propaganda ve ekonomik denetim aracı olarak kullanıldığını ortaya koymaktadır. Haremeyn ise bu çok katmanlı politikanın merkezinde yer almıştır.
Zitieren
APA
Yavuz, H. (2026). Fâtımîler Döneminde Hac Hizmetleri ve Haremeyn’e Yönelik Politikalar. BEÜ İLAHİYAT FAKÜLTESİ DERGİSİ, 13(1), 159-180. https://doi.org/10.33460/beuifd.1889867
Vancouver
Yavuz H. Fâtımîler Döneminde Hac Hizmetleri ve Haremeyn’e Yönelik Politikalar. BEÜ İLAHİYAT FAKÜLTESİ DERGİSİ. 2026;13(1):159-180. doi:10.33460/beuifd.1889867
BibTeX
@article{Yavuz2026,
author = {Yavuz, Hasan},
title = {Fâtımîler Döneminde Hac Hizmetleri ve Haremeyn’e Yönelik Politikalar},
journal = {BEÜ İLAHİYAT FAKÜLTESİ DERGİSİ},
year = {2026},
volume = {13},
number = {1},
pages = {159--180},
doi = {10.33460/beuifd.1889867}
}
EUVIMED