EUVIMEDEUVIMED entdecken
Crossref

İslam Hukuku ve Modern Türk Hukukunda Mefhûm-i Muhâlefet ile Hüküm Çıkarma

Muharrem Yılmaz

Rize İlahiyat Dergisi · 20.04.2026 · (31) · 197-211

DOI: 10.32950/rid.1867003 ↗

Kurz gefasst

Fachartikel in der Zeitschrift Rize İlahiyat Dergisi, online erschienen am 20.04.2026. Verfasst von Muharrem Yılmaz. Die Arbeit nennt 59 Literaturangaben.

AbstractBibliografische AngabenZitierenVerwandte Studien

Abstract (Originalsprache)

Bu çalışma, İslam hukuku ile modern Türk hukukunda metinlerden mefhûm-i muhâlefet /karşıt anlam yoluyla hüküm çıkarma yöntemini karşılaştırmalı olarak incelemektedir. Hukuk kurallarının sınırlı, günlük hayatın ise sürekli değişken olduğu gerçeğinden hareketle, yorum faaliyetinin her iki hukuk sisteminde de kaçınılmaz ve merkezi bir rol üstlendiği vurgulanmaktadır. Hukuk kurallarının açık olduğu durumlarda yorum ihtiyacı sınırlı kalmakla birlikte, metnin belirsizleştiği hâllerde yorum, hukuk düzeninin işlerliğini sağlayan temel araçlardan biri hâline gelmektedir. Bu bağlamda çalışma, İslam hukukundaki mefhûm-i muhâlefet ile modern Türk hukukunda argumentum a contrario (aksi ile kanıt) olarak adlandırılan yöntemi, teorik temelleri, uygulanma şartları bakımından mukayeseli biçimde ele almayı amaçlamaktadır. Makalenin ilk bölümünde, mantûk ve mefhûm ayrımı temelinde mefhûm kavramı açıklanmakta; mefhûm-i muhâlefet tanımlanmaktadır. Bu yöntemin Hanefî usûlünde fâsid bir istidlâl türü olarak değerlendirilmesi, buna karşılık Şâfiî, Mâlikî ve Hanbelî usûlcüler tarafından belirli şartlarla kabul edilmesi üzerinde durulmaktadır. İslam hukukunda mefhûm-i muhâlefetin kullanımını sınırlayan kurallar, çalışmanın önemli bir kısmını teşkil etmektedir. Bu kapsamda, mefhûm yoluyla elde edilen sonucun daha güçlü bir delille çatışmaması, lafızda yer alan kaydın aksini ispat dışında teşvik, sakındırma, mübalağa veya galip duruma işaret gibi başka bir amaca hizmet etmemesi ve ilgili kaydın metinde müstakil olarak zikredilmiş olması gibi şartlar ayrıntılı biçimde incelenmektedir. Bu sınırlamalar, hem nasların maksadına aykırı sonuçlara ulaşılmasını engellemeyi hem de sübjektif yorum riskini azaltmayı hedeflemektedir. Böylece İslam hukukunda karşıt anlamdan hüküm çıkarma yöntemi, oldukça gelişmiş ve çok katmanlı bir teorik çerçeve içerisinde ele alınmaktadır. Çalışmanın ikinci bölümünde ise modern Türk hukukunda karşıt anlam yorumu, mantıksal yorum yöntemleri bağlamında değerlendirilmektedir. Argumentum a contrario yaklaşımının Roma hukukundan itibaren taşıdığı mantıksal zemin ortaya konulmakta; Türk hukukunda bu yöntemin “aksiyle kanıt”, “karşıt anlam” veya “zıt kavram” gibi terimlerle ifade edildiği belirtilmektedir. Modern hukukta bu yöntemin, özellikle kanun metninin belirli bir durumu açıkça sınırlayıcı biçimde düzenlediği hâllerde geçerli kabul edildiği vurgulanmaktadır. Ceza hukuku, idare hukuku ve özel hukuk alanlarından seçilen yargı kararları üzerinden, karşıt anlam yorumunun olumlu ve sorunlu uygulama örnekleri analiz edilmektedir. Özellikle yetkide kanunilik ilkesi çerçevesinde, karşıt anlam yoluyla yeni yetkiler veya yükümlülükler türetilemeyeceği hususu ön plana çıkarılmaktadır. Sonuç bölümünde, her iki hukuk sisteminin karşıt anlamdan hüküm çıkarma konusunda ortak bir mantıksal temeli paylaştığı, ancak teorik derinlik ve metodolojik sınırlar bakımından önemli farklılıklar taşıdığı tespit edilmektedir. İslam hukukunda mefhûm-i muhâlefet, ayrıntılı şartlarla sınırlandırılmışken; modern hukukta bu yöntemin teorik çerçevesinin daha dar ve dağınık olduğu görülmektedir. Çalışma, modern hukukun yorum faaliyetinde İslam hukukunun geliştirdiği sistematik ve sınırlayıcı yaklaşımdan istifade edebileceğini, bu sayede hukuk güvenliği ve öngörülebilirliğin güçlendirilebileceğini ortaya koymaktadır.

Zitieren

APA

Yılmaz, M. (2026). İslam Hukuku ve Modern Türk Hukukunda Mefhûm-i Muhâlefet ile Hüküm Çıkarma. Rize İlahiyat Dergisi, 197-211. https://doi.org/10.32950/rid.1867003

Vancouver

Yılmaz M. İslam Hukuku ve Modern Türk Hukukunda Mefhûm-i Muhâlefet ile Hüküm Çıkarma. Rize İlahiyat Dergisi. 2026:197-211. doi:10.32950/rid.1867003

BibTeX
@article{Ylmaz2026,
  author = {Yılmaz, Muharrem},
  title = {İslam Hukuku ve Modern Türk Hukukunda Mefhûm-i Muhâlefet ile Hüküm Çıkarma},
  journal = {Rize İlahiyat Dergisi},
  year = {2026},
  number = {31},
  pages = {197--211},
  doi = {10.32950/rid.1867003}
}
Kostenlos starten →