EUVIMEDEUVIMED entdecken
Crossref

Kıraat İlminde İhtiyâr Olgusuna Fukahâ Perspektifinden Bakmak: Dört Mezhep İmamı Özelinde Bir İnceleme

Hatice Tekin Turan, Mehmet Ünal

Rize İlahiyat Dergisi · 20.04.2026 · (31) · 323-337

DOI: 10.32950/rid.1841598 ↗

Kurz gefasst

Fachartikel in der Zeitschrift Rize İlahiyat Dergisi, online erschienen am 20.04.2026. Verfasst von Hatice Tekin Turan und 1 weiteren Autor:innen. Die Arbeit nennt 61 Literaturangaben.

AbstractBibliografische AngabenZitierenVerwandte Studien

Abstract (Originalsprache)

Kıraat ilminde kârînin rivâyet ettiği kıraat vücûhâtı içinden çeşitli sebeplerle bazı harfleri seçip kendine bir tarik oluşturması ihtiyâr olarak tanımlanır. “Bir şeyi başka bir şeye tercih etmek, üstün tutmak” manasına gelen ihtiyâr terimi lugavî anlamı ile ilintili kalarak kıraat vecihleri arasından bireysel sebeplerle daha üstün olanı seçmeyi ifade eder ve bu sebeple yalnızca nakilden ibaret değildir. İlk örnekleri ikinci nesil sahâbe döneminde başlayan ve tam manası ile tabiîn ve tebeu’t-tabiîn dönemlerinde başlayan ihtiyârın erken dönemde ruhsat çerçevesi oldukça geniştir. Müslüman coğrafyanın genişlemesi ile tabiîn asrında oldukça fazla olan kurrâ sayısı tebeu’t-tâbiîn döneminde Kur’ân muallimine duyulan ihtiyaç doğrultusunda daha çok artmıştır. Bu dönemde kendi ihtiyârı olmayıp yalnızca öğrendiği kıraati rivayet edenler olsa da ilk üç asırda ihtiyâr çeşitliliğinin artmasının temel sebebi, kıraat bilgisi ile öne çıkan isimlerin öncelikle kendileri ve sonrasında talebelerine okutmak için ihtiyâr oluşturmanın yaygınlaşması olarak açıklanabilir. Böylelikle ihtiyâr edinme, hicrî ikinci asrın ortaları ile dördüncü asırda dönemin ilmî örfü haline gelmiş, kurrâ başta olmak üzere pek çok ilim ehli; ashâb ve tabiînden nakledilen hurûf içinden kendi ihtiyârını oluşturmuştur. Kıraat tarihinde ihtiyâr olgusunu ele alan çalışmaların geneli konuyu yalnızca erken dönem kurrâ üzerinden ele almakta, aynı çağda yaşamış fukahâ ve özel olarak da mezhep imamlarının kıraat tercihleri bağlamında konunun disiplinler arası zeminde ele alınışı eksik kalmaktadır. Erken dönem fukahânın kıraat tercihleri klasik literatürde kurrâ biyografilerinde, tefsir kaynaklarında veya menâkıb türü çeşitli eserlerde dağınık bilgiler halinde yer almaktadır. Bu çalışmada dört mezhep imamı Ebû Hanîfe, Mâlik b. Enes, Muhammed b. İdrîs eş-Şâfiî ve Ahmed b. Hanbel’in kıraat tercihleri ilgili çalışmalardan analiz edilerek ele alınmıştır. Çalışmanın amacı erken dönemde ihtiyâr olgusunun fukahâya yansıyan tarafının görülmesi ve onların kıraat tercihlerinin tarihî arka plan, metodolojik eğilimler ve fıkhî istinbat süreçleri bağlamında değerlendirilmesidir. Bu amaca binâen erken dönem tarih, tabakât, menâkıb, mesâil ve tefsir kaynaklarından yararlanılmış, bulgular analiz edilmiştir. Netice itibarıyla Ebû’l-Kâsım Hüzelî’nin (ö. 465/1073) ihtiyâr sahipleri arasında zikrettiği İmâm-ı Âzam Ebû Hanîfe ve Ahmed b. Hanbel’in kendi ihtiyârlarının olduğu kanaatini oluşturacak güçlü kanıtlara ulaşılmıştır. Bunun yanında Ebû Hanîfe’nin ihtiyârına dair onun Âsım kıraatine uyduğu; kendi ihtiyârının olduğu ve kendi ihtiyarı olarak sunulan derleme rivâyetlerin aslı olmayan nakillerden oluştuğu yönünde üç ihtimal de değerlendirmeye alınmıştır. Ahmed b. Hanbel, mezkûr fukahâ arasında ihtiyâr kriterleri konusunda en fazla veriye ulaşılan fakih olmuştur. İmam Şafiî ve Enes b. Malik’in ise genel olarak beldelerinde okunan kıraate tâbî oldukları kanaati oluşmuştur. Bu yönüyle çalışma hüküm istinbatında kıraat farklılıklarını göz önünde bulundurduğu bilinen dört mezhep imamının ihtiyâr karşısındaki tutumunu ele almayı ve onların kıraat tercihlerine dair bütüncül bir çerçeve oluşturmayı hedeflemektedir.

Zitieren

APA

Turan, H. T., & Ünal, M. (2026). Kıraat İlminde İhtiyâr Olgusuna Fukahâ Perspektifinden Bakmak: Dört Mezhep İmamı Özelinde Bir İnceleme. Rize İlahiyat Dergisi, 323-337. https://doi.org/10.32950/rid.1841598

Vancouver

Turan HT, Ünal M. Kıraat İlminde İhtiyâr Olgusuna Fukahâ Perspektifinden Bakmak: Dört Mezhep İmamı Özelinde Bir İnceleme. Rize İlahiyat Dergisi. 2026:323-337. doi:10.32950/rid.1841598

BibTeX
@article{Turan2026,
  author = {Turan, Hatice Tekin and Ünal, Mehmet},
  title = {Kıraat İlminde İhtiyâr Olgusuna Fukahâ Perspektifinden Bakmak: Dört Mezhep İmamı Özelinde Bir İnceleme},
  journal = {Rize İlahiyat Dergisi},
  year = {2026},
  number = {31},
  pages = {323--337},
  doi = {10.32950/rid.1841598}
}
Kostenlos starten →