EUVIMEDEUVIMED entdecken
Crossref

Türkçede Alış- Fiili Üzerine

Ülkü POLAT

Türk Dili Araştırmaları Yıllığı- Belleten · 01.06.2026

DOI: 10.32925/tday.2026.151 ↗

Kurz gefasst

Fachartikel in der Zeitschrift Türk Dili Araştırmaları Yıllığı- Belleten, online erschienen am 01.06.2026. Verfasst von Ülkü POLAT.

AbstractBibliografische AngabenZitierenVerwandte Studien

Abstract (Originalsprache)

Al- Türkçede en çok türeve ve anlam çeşitliliğine sahip olan eylemlerden biridir. Yazıtlar döneminde alın- ve altız-, Eski Uygur Türkçesinde ek olarak alınç, alınçlıg, alınçu, alıl-, alım, alış-, alsık-, altur-, vb. pek çok türevine rastlanır. Bazı türevleri tarihî ve çağdaş Türk lehçelerinde sık sık mecazlaşır: alım, alımlı, aldır-, alın- vb. Eski Türkçede “karşılıklı almak” anlamlı alış- eylemin en dikkat çekici türevlerinden biridir. Eski Uygur metinlerinde sadece öç kek alış-, alışdur- biçiminde tanıklanır. 9 ve 10. yüzyıllara tarihlendirilen Dunhuang el yazmaları içerisinde HamTouen 16 numaralı metinde ise eylemin alışıg biçimi “evcil, uysal” anlamında bir atasözünde geçer, alış- eyleminin bu anlamda başka bir tanığına rastlanmaz. Eylem, Anadolu sahasında 14. yüzyıldan itibaren “evcilleşmek, uyum sağlamak” gibi anlamlarla mecazlaşır. Bu mecazlaşma çağdaş Türk lehçelerinden Karaim, Kumuk, Kırım Tatar Türkçesinde de tanıklanır. Tarihî ve çağdaş Türk lehçelerinde “alışmak, uyum sağlamak, evcilleşmek” manasında farklı sözlere rastlansa da ögren- en yaygın eylemdir. Anadolu sahasında bir süre kullanımı sürer ve yerini Arapçadan alıntılanan ‘âdet sözüne (‘âdet et-/edin-, ‘âdet ol-, ‘âdet kıl- vb.) bırakır. Osmanlı Türkçesinde “alışmak, evcilleşmek” manasıyla yaygınlaşan eylemin “tutuşmak, yanmak” anlamı da bu dönemle ilişkilendirilir. Ayrıca bu dönemde alış- eyleminin Târîh-i Âl-i Osmân (16. yy.) adlı eserde Eski Türkçedeki temel anlamıyla “karşılıklı almak” şeklinde kullanılması ve yine aynı yüzyıla ait Revnak-ı Bustan adlı eserde toprağı alışdur- “toprağı ehlileştirmek” anlamı ile kullanılması dikkat çeker. Bu çalışmada alış- eylemi, kullanım ve mecazlaşmaları, “alışmak, evcilleşmek” anlamlı diğer sözlere de başvurularak tarihî ve çağdaş Türk lehçeleriyle mukayese edilerek incelenecektir.

Zitieren

APA

POLAT, Ü. (2026). Türkçede Alış- Fiili Üzerine. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı- Belleten. https://doi.org/10.32925/tday.2026.151

Vancouver

POLAT Ü. Türkçede Alış- Fiili Üzerine. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı- Belleten. 2026. doi:10.32925/tday.2026.151

BibTeX
@article{POLAT2026,
  author = {POLAT, Ülkü},
  title = {Türkçede Alış- Fiili Üzerine},
  journal = {Türk Dili Araştırmaları Yıllığı- Belleten},
  year = {2026},
  doi = {10.32925/tday.2026.151}
}
Kostenlos starten →