Çakı Merkezli Bir Etnografik-Semiyotik Analiz: Altay Türklerinde Geleneksel Ekolojik Bilginin (GEB) Mekânsal ve Ritüel Örgütlenmesi
Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi · 25.06.2026 · 28 (2) · 503-519
DOI: 10.32709/akusosbil.1842303 ↗Kurz gefasst
Fachartikel in der Zeitschrift Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, online erschienen am 25.06.2026. Verfasst von Adnan Yıldız. Die Arbeit nennt 38 Literaturangaben.
Abstract (Originalsprache)
Bu çalışma, Altay Türklerinde Geleneksel Ekolojik Bilginin (GEB) güncel yaşamdaki işleyişini, çakının (чаакы) normatif bir eşik ve merkez düzeni olarak işleyişi üzerinden incelemektedir. Araştırmanın amacı, literatürde tanımlanan kozmolojik tasarımların günümüzde hangi biçimlerde sürdürüldüğünü ve nasıl aktarıldığını; çakının kozmolojik merkez tasarımından hareketle gündelik davranış alanlarına yayılan etik, düzenleyici ve öz-denetim temelli bir çevre ilişkisine nasıl dönüştüğünü ortaya koymaktır. Altay kozmolojik tasavvurunda dağ-ağaç-direk ekseni, yeraltı, yeryüzü ve gökyüzünü birbirine bağlayan dikey bir merkez olarak kurgulanmakta; ayıl (айыл) bu düzenin yeryüzündeki mekânsal karşılığı olarak inşa edilmektedir. Çakı ise bu tasarımın hane ölçeğinde somutlaşan ve GEB kapsamında davranışı yönlendiren merkez nesnesi olarak ele alınmaktadır. Çalışmada GEB, yalnızca çevreye ilişkin teknik bilgi değil; insan-doğa ilişkisini düzenleyen etik, normatif ve öz-denetim temelli bir bilgi sistemi olarak ele alınmakta ve analitik çerçeve olarak kullanılmaktadır. Bu bağlamda kozmolojik merkez fikri, anlam üretimi kadar davranış düzenleme süreçlerini de açıklayan bir arka plan işlevi görmektedir. Araştırma, literatür taraması ile desteklenen ve Altay Cumhuriyeti’nde kırk gün süren saha çalışmasına dayanmaktadır. Saha sürecinde yönlendirilmiş görüşmeler, katılımlı gözlemler ve görsel belgeleme yoluyla elde edilen veriler analiz edilmiştir. Bu çalışmada çakıya doğrudan ilişkin anlatılar içeren bir veri grubu değerlendirilmiştir. Elde edilen veriler, yazılı kaynaklar ve sözlü kültür ürünleriyle birlikte okunarak çakının ritüel, mekân, bellek ve çevreyle kurulan ilişkileri karşılaştırmalı biçimde analiz edilmiştir. Bulgular, çakının misafirlik, arınma, toplayıcılık, av ve zaman tabuları gibi gündelik yaşam alanlarında davranışı düzenleyen; GEB çerçevesinde işleyen, izin-ölçü-sınır ilkelerini somutlaştıran ve toplumsal öz-denetimi destekleyen merkezi bir eşik düzeni oluşturduğunu göstermektedir. Bu çalışma, çakıyı sembolik bir merkez olmanın ötesinde, gündelik yaşamda GEB bağlamında işleyen normatif bir düzenleyici olarak ele alması bakımından literatüre özgün bir katkı sunmaktadır.
Zitieren
APA
Yıldız, A. (2026). Çakı Merkezli Bir Etnografik-Semiyotik Analiz: Altay Türklerinde Geleneksel Ekolojik Bilginin (GEB) Mekânsal ve Ritüel Örgütlenmesi. Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 28(2), 503-519. https://doi.org/10.32709/akusosbil.1842303
Vancouver
Yıldız A. Çakı Merkezli Bir Etnografik-Semiyotik Analiz: Altay Türklerinde Geleneksel Ekolojik Bilginin (GEB) Mekânsal ve Ritüel Örgütlenmesi. Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi. 2026;28(2):503-519. doi:10.32709/akusosbil.1842303
BibTeX
@article{Yldz2026,
author = {Yıldız, Adnan},
title = {Çakı Merkezli Bir Etnografik-Semiyotik Analiz: Altay Türklerinde Geleneksel Ekolojik Bilginin (GEB) Mekânsal ve Ritüel Örgütlenmesi},
journal = {Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi},
year = {2026},
volume = {28},
number = {2},
pages = {503--519},
doi = {10.32709/akusosbil.1842303}
}
EUVIMED