İşârî Tefsirlerde Âyetlere Dilbilimsel Yaklaşımlar: Letâifü’l-işârât Örneği
Tefsir Araştırmaları Dergisi · 30.04.2026 · 10 (1) · 93-120
DOI: 10.31121/tader.1848849 ↗Kurz gefasst
Fachartikel in der Zeitschrift Tefsir Araştırmaları Dergisi, online erschienen am 30.04.2026. Verfasst von Mehmet Kaya. Die Arbeit wurde bisher 1-mal zitiert (Crossref) und nennt 67 Literaturangaben.
Abstract (Originalsprache)
Kur’an’ın Arapça bir kitap oluşu onun bu dilin verileri çerçevesinde yorumlanmasını zorunlu kılmaktadır. Bu zorunluluk hemen her tefsirde âyetlerin Arap dilinin verileriyle yorumlanması ile sonuçlanmıştır. Arap dilinin Kur’an yorumundaki önemi sebebiyle Garîbu’l-Kur’ân, Meʿâni’l-Kur’ân, İʿrâbu’l-Kur’ân ile Vücûh ve Nezâir gibi Kur’an gibi dil merkezli Kur’an ilimlerinin ortaya çıkmıştır. Sûfîlerin Kur’an’ı kalplerine doğan ilhamla yorumladıklarını iddia ettikleri ve içsel anlamı öncedikleri İşârî tefsirlerde de âyetlerin Arap dilbiliminin verileriyle tefsir edildiği görülmektedir. İçsel anlamı önceleyen bu tefsirlere genel olarak Arap dilbiliminin verilerinden yeterince yararlanmadığı yahut da bu verilere bağlı kalmadığı yönünde eleştiriler yöneltilmiştir. Bu eserlere özel olarak âyetlerin vazʿî anlamlarına değinmedikleri, âyetlerdeki kelimelere lügat anlamına aykırı mana verdikleri, kelimeleri ikincil anlamları üzerine tefsir ettikleri, kelamı delalet etmediği anlamlarda tefsir ettikleri, kelimeleri bölerek yahut harekeleri değiştirerek âyetleri kendi görüşlerine uygun yorumladıkları ve iʿrâba kendi görüşlerini desteklemek için başvurdukları yönünde eleştiriler yönel-tilmiştir. Bu çalışma önde gelen sûfî müfessirlerden Kuşeyrî’nin (ö. 465/1072) Letâifü’l-işârât tefsiri özelinde İşârî tefsirlerde âyetlere dilbilimsel açıdan nasıl yaklaşıldığı ve bu tefsir yöntemine dilbilimsel açıdan yöneltilen eleştirilerin yerinde olup olmadığı sorularına cevap aramaktadır. Müellifinin bir dilci olması, eserde zahir ve bâtın anlamın dengeli biçimde sunulması ve eserin çok sayıda dilbilimsel yorum içermesi sebebiyle çalışmada Letâifü’l-işârât tefsiri örneklem olarak seçilmiştir. Eserde Lügat, Garîbu’l-Kur’ân, İştikâk, Sarf, İ‘râbü’l-Kur’ân, Vücûh, Furûk ve Belâgat ilimleri açısından çok sayıda yoruma yer verilmektedir. Letâifü’l-işârât İşârî tefsirlere dilbilimsel açıdan yöneltilen eleştirilerin kapsamına giren yorumlar içermesi sebebiyle de önemli bir eserdir. Eserde Kuşeyrî’nin tasavvufi yorumlar yapmak amacıyla âyetteki kelime hakkında sözlüklerde olmayan bir anlama değindiği, ke-limeyi bölerek tefsir ettiği, ilginç te’viller yaptığı, kelimeyi farklı anlamlarda yorumladığı, Arap dilbi-liminin verileri üzerinden okuyucuya tasavvufi mesajlar vermeye çalıştığı; bu amaçla zayıf görüşleri tercih edip takdirlerde bulunduğu ve herhangi bir karine zikretmeksizin âyeti mecaza hamlettiği gö-rülmektedir. Bütün bunlar Letâifü’l-işârât özelinde İşârî tefsirlerde âyetlere dilbilimsel yaklaşımın incelenmesi konusunda bizlere yeterince veri oluşturmaktadır. Nitel araştırma yönteminin doküman inceleme deseniyle kaleme alınan bu çalışma Kuşeyrî’nin Letâifü’l-işârât tefsiri örnekliğinde İşârî tefsirlerde Arap diline yeterince yer verilmediği yönündeki iddianın geçersizliğini ortaya koyması, bu tefsirlerde Arap dilbiliminin verilerinden nasıl yararlandığını göstermesi ve bu tefsirlere dilbilimsel açıdan eleştirilen yorum biçimlerine ilişkin veri sunması açısından önemi haizdir.
Zitieren
APA
Kaya, M. (2026). İşârî Tefsirlerde Âyetlere Dilbilimsel Yaklaşımlar: Letâifü’l-işârât Örneği. Tefsir Araştırmaları Dergisi, 10(1), 93-120. https://doi.org/10.31121/tader.1848849
Vancouver
Kaya M. İşârî Tefsirlerde Âyetlere Dilbilimsel Yaklaşımlar: Letâifü’l-işârât Örneği. Tefsir Araştırmaları Dergisi. 2026;10(1):93-120. doi:10.31121/tader.1848849
BibTeX
@article{Kaya2026,
author = {Kaya, Mehmet},
title = {İşârî Tefsirlerde Âyetlere Dilbilimsel Yaklaşımlar: Letâifü’l-işârât Örneği},
journal = {Tefsir Araştırmaları Dergisi},
year = {2026},
volume = {10},
number = {1},
pages = {93--120},
doi = {10.31121/tader.1848849}
}
EUVIMED