Seyâhatnâme’deki Üç Mizahi Benzetme Kavramı: Şam Cini, Bağdat Kösü, Malta Esirleri-Kafirleri
Dil ve Edebiyat Araştırmaları · 21.03.2026 · (33) · 145-163
DOI: 10.30767/diledeara.1820400 ↗Kurz gefasst
Fachartikel in der Zeitschrift Dil ve Edebiyat Araştırmaları, online erschienen am 21.03.2026. Verfasst von Nilgün Büyüker Güngör. Die Arbeit nennt 69 Literaturangaben.
Abstract (Originalsprache)
Evliyâ Çelebi Seyâhatnâmesi’nde standart sözlüklerde bulunmayan, dönem metinlerinde yaygın olarak rastlanmayan birçok sözcük, ibare, tabir, deyim, kavram bulunmaktadır. Makalede işte bu ifadelerden üçü ele alınacaktır: 1. Şam cini, 2. Bağdat kösü, 3. Malta esirleri-kâfirleri. Bu ibarelerle kastedilen kimdir/nedir; bu yer adları niçin bu kavramlarla terkip edilmiştir; bu ibarelerin metinde karşıladığı anlam(lar) nedir gibi sorulara cevap bulabilmek için öncelikle ibarelerin metin bağlamları tespit edilmiştir. İlgili metinler tek bir mercek altında toplanıp değerlendirildiğinde ise bu üç ibarenin benzetme ve betimleme cümlelerinde çoğunlukla mizahi bir öge olarak kullanıldığı görülmüştür. Bu ibarelerin dayandığı tarihî, kültürel, mitolojik vb. zeminler aydınlatılmaya çalışıldığında da metindeki zahirî anlamların altına saklanan, ima ve ironi içeren farklı anlamların var olabileceği görülmüştür. Günümüz Türkçesindeki “Şam şeytanı[na dön-]” deyiminin kaynağının 17. yüzyıldaki “Şam cini[ne döneyaz-]” olabileceği, bu ifadeyle Emevi halifesi Muaviye’nin kastedilip tahkir edilebileceği; Bağdat kösünün genel manada Bağdat’ta üretilen kösleri değil, Bağdat seferinde kullanılan özel ve ünlü bir kösü ifade ettiği; Malta’nın koyu Katolik Hristiyan şövalyeleri ve halkıyla 17. yüzyıl Osmanlısında “en zalim”in simgesi olduğuna dair bilgi ve bulgular elde edilmiştir. Bu makaleyle Evliya Çelebi ve Seyâhatnâme sözlüğü çalışmalarına cüzi bir katkı sağlanmaya çalışılırken dönemin şiir metinlerinde işlenmesi muhtemel “Şam-cin-şeytan-Muaviye”, “Bağdat-kös”, “Malta-esir, Malta-kâfir” ilgi ve ilişkilerine de dikkat çekilmeye çalışılmıştır.
Zitieren
APA
Güngör, N. B. (2026). Seyâhatnâme’deki Üç Mizahi Benzetme Kavramı: Şam Cini, Bağdat Kösü, Malta Esirleri-Kafirleri. Dil ve Edebiyat Araştırmaları, 145-163. https://doi.org/10.30767/diledeara.1820400
Vancouver
Güngör NB. Seyâhatnâme’deki Üç Mizahi Benzetme Kavramı: Şam Cini, Bağdat Kösü, Malta Esirleri-Kafirleri. Dil ve Edebiyat Araştırmaları. 2026:145-163. doi:10.30767/diledeara.1820400
BibTeX
@article{Gngr2026,
author = {Güngör, Nilgün Büyüker},
title = {Seyâhatnâme’deki Üç Mizahi Benzetme Kavramı: Şam Cini, Bağdat Kösü, Malta Esirleri-Kafirleri},
journal = {Dil ve Edebiyat Araştırmaları},
year = {2026},
number = {33},
pages = {145--163},
doi = {10.30767/diledeara.1820400}
}
EUVIMED