اثربخشی آموزش مرزهای زوجینی براساس منابع اسلامی بر تاب آوری خانواده و دلزدگی زناشویی
مطالعات اسلام و روانشناسی · 2026-06 · 20 (41) · 41-71
DOI: 10.30471/psy.2026.11550.2390 ↗Kurz gefasst
Fachartikel in der Zeitschrift مطالعات اسلام و روانشناسی, 2026-06. Verfasst von زینب الیاس پوریان und 1 weiteren Autor:innen.
Abstract (Originalsprache)
چکیده گستردهمقدمه و اهداف: خانواده بهعنوان اصیلترین نهاد اجتماعی، نقشی بیبدیل در تعالی فردی و اجتماعی انسان ایفا میکند؛ با این حال، تحولات سریع فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی چالشهای فراوانی را در دهههای اخیر پیشروی این نهاد قرار داده است. از مهمترین این مخاطرات، کاهش تابآوری خانواده در مواجهه با تنشها و بروز دلزدگی زناشویی است که میتواند به کاهش رضایت، افزایش تعارضات و حتی گسست کانون خانواده بینجامد. تابآوری خانواده بهعنوان ظرفیت سیستم خانواده برای بازیابی تعادل و عملکرد مؤثر پس از بحرانها تعریف میشود و دلزدگی زناشویی نیز سندرمی سهوجهی شامل فرسودگی هیجانی، مسخ شخصیت و کاهش احساس کارآمدی در رابطه است. در این میان، یکی از عوامل ساختاری تأثیرگذار بر این دو متغیر، نابهنجاری مرزهای خانواده، بهویژه مرزهای زیرمنظومه زوجینی است. مرزهای زوجینی خطوط فرضی ناشی از الگوهای رفتاری، قوانین و انتظارات هستند که زیرسیستم زوجی را از سایر زیرسیستمها و محیط بیرون جدا میکنند و براساس نظریه ساختاری مینوچین، مرزهای روشن و بهنجار امکان صمیمیت همراه با حفظ خودمختاری را فراهم میآورند؛ درحالیکه مرزهای منتشر یا صلب به ترتیب به درهمتنیدگی یا گسستگی هیجانی میانجامند. با توجه به نارسایی نظریههای غربی در تطابق با مبانی دینی جوامع مسلمان، الگوی اسلامی مرزهای زوجینی بر پایه چارچوب هنجاری فقهی و اخلاقی تبیین میشود که هدف غایی آن تعالی معنوی و تحقق وظایف الهی در خانواده است. با وجود تحقیقات پیشین درباره اثربخشی بستههای آموزشی مبتنی بر منابع اسلامی بر متغیرهای مختلف، تاکنون تأثیر همزمان این آموزش بر تابآوری خانواده و دلزدگی زناشویی بررسی نشده است؛ از اینرو پژوهش حاضر با هدف تعیین اثربخشی آموزش مرزهای زوجینی براساس منابع اسلامی بر تابآوری خانواده و دلزدگی زناشویی در زنان متأهل شهر ایلام انجام شد.روش: پژوهش حاضر از نوع نیمهآزمایشی با طرح پیشآزمون ـ پسآزمون با گروه کنترل غیرهمتا و مرحله پیگیری دوماهه بود. جامعه آماری شامل تمامی زنان متأهل ساکن شهر ایلام در سال ۱۴۰۴ بود که از میان آنها ۳۰ نفر با روش نمونهگیری در دسترس انتخاب و بهصورت تصادفی در دو گروه آزمایش (۱۵ نفر) و کنترل (۱۵ نفر) جایگزین شدند. معیارهای ورود به پژوهش شامل گذشت حداقل یک سال از تاریخ ازدواج، عدم سابقه مراجعه به مراکز رواندرمانی و مشاوره در شش ماه اخیر و تمایل آگاهانه به مشارکت بود و افراد دارای غیبت بیش از یک جلسه از تحلیل حذف شدند. گروه آزمایش، بسته آموزشی «تنظیم مرزهای زوجینی براساس منابع اسلامی» (خرمی، هوشیاری و تقییان، ۱۴۰۲) را در ده جلسه دوساعته دریافت کرد و گروه کنترل هیچ مداخلهای دریافت نکرد. ابزارهای گردآوری دادهها شامل پرسشنامه تابآوری خانواده سیکبی (۲۰۰۵) با ۶۶ گویه و مقیاس دلزدگی زناشویی پاینز با بیست گویه بود که پایایی آنها در مطالعات داخلی تأیید شده است. دادهها در سه مرحله پیشآزمون، پسآزمون و پیگیری جمعآوری و با استفاده از شاخصهای توصیفی (میانگین، انحراف معیار) و آزمون تحلیل کوواریانس در نرمافزار SPSS نسخه ۲۸ تحلیل شد. پیشفرضهای آماری شامل نرمال بودن توزیع (آزمون کلموگروف ـ اسمیرنوف)، همگنی واریانس (آزمون لون) و همگنی شیب خطوط رگرسیون بررسی و تأیید شدند.نتایج: یافتههای توصیفی نشان داد که میانگین نمره تابآوری خانواده در گروه آزمایش از ۷۱/۴ (انحراف معیار ۰۳/۱۴) در پیشآزمون به ۷۹/۸ (انحراف معیار ۷۹/۱۱) در پسآزمون افزایش معناداری یافت درحالیکه گروه کنترل، تغییر محسوسی نشان نداد؛ همچنین میانگین نمره دلزدگی زناشویی در گروه آزمایش از ۴۱/۶۸ (انحراف معیار ۳۱/۱۶) در پیشآزمون به ۴۱/۴ (انحراف معیار ۰۳/۱۰) در پسآزمون کاهش یافت. نتایج آزمون تحلیل کوواریانس برای متغیر تابآوری خانواده نشان داد که پس از حذف اثر پیشآزمون، تفاوت معناداری بین گروهها در مرحله پسآزمون وجود دارد (۲۵/۹۷=F، ۲۷= df، ۰۰۰/۰< P)؛ همچنین تحلیل کوواریانس برای متغیر دلزدگی زناشویی هم تفاوت معناداری را بین گروهها نشان داد (۱۸/۱۱=F، ۲۷=df، ۰۰۰/۰< P). این اثرها در مرحله پیگیری دوماهه نیز پایدار ماند که گویای ماندگاری تأثیر مداخله آموزشی است؛ بدینترتیب هر دو فرضیه فرعی پژوهش مبنی بر افزایش تابآوری خانواده و کاهش دلزدگی زناشویی در گروه آزمایش تأیید شد.بحث و نتیجهگیری: یافتههای پژوهش نشان داد آموزش ساختاریافته مرزهای زوجینی مبتنی بر منابع اسلامی با شفافسازی انتظارات متقابل، احترام به حریم شخصی و تقویت مهارتهای ارتباطی، ظرفیت خانواده را برای سازگاری مؤثر با بحرانها و چالشهای زندگی افزایش میدهد. این مداخله آموزشی با الهام از چارچوب هنجاری اسلام و مفاهیم بنیادینی چون سکینه، مودت و رحمت، انگیزه درونی زوجین برای پایبندی به مرزهای سالم را تقویت کرده، نظام اعتقادی قویتری برای مدیریت استرس و حل تعارضات را فراهم میسازد. کاهش معنادار دلزدگی زناشویی نیز احتمالاً ناشی از کاهش تعارضات نقشی، افزایش صمیمیت عاطفی، جلوگیری از درهمتنیدگیهای غیرضروری و ایجاد فضای امن برای بیان نیازها و احساسات است. این نتایج با یافتههای پژوهشهای پیشین در زمینه اثربخشی بستههای آموزشی مبتنی بر منابع اسلامی همراستا و مؤید کارآمدی الگوهای بومی و دینی در مداخلات خانوادهدرمانی است. از محدودیتهای پژوهش حاضر میتوان به استفاده از نمونه زنان متأهل شهر ایلام، روش نمونهگیری در دسترس و تعمیمناپذیری نتایج به مردان یا فرهنگهای دیگر اشاره کرد. پیشنهاد میشود این بسته آموزشی در مراکز مشاوره خانواده، خانههای سلامت و برنامههای آموزش پیش از ازدواج بهکار رود و پژوهشهای آتی اثربخشی آن را در نمونههای مردانه، زوجین بهصورت مشترک و با دورههای پیگیری طولانیتر بررسی کنند. نویسندگان مقاله هیچگونه تعارض منافعی در مورد انجام و انتشار این پژوهش ندارند و از کلیه شرکتکنندگان و مراکز همکار در شهر ایلام که در فرایند جمعآوری دادهها مساعدت کردند، صمیمانه تقدیر و تشکر میکنند.
Schlagwörter
Zitieren
APA
پوریان, ز. ا., & هوشیاری, ج. (2026). اثربخشی آموزش مرزهای زوجینی براساس منابع اسلامی بر تاب آوری خانواده و دلزدگی زناشویی. مطالعات اسلام و روانشناسی, 20(41), 41-71. https://doi.org/10.30471/psy.2026.11550.2390
Vancouver
پوریان زا, هوشیاری ج. اثربخشی آموزش مرزهای زوجینی براساس منابع اسلامی بر تاب آوری خانواده و دلزدگی زناشویی. مطالعات اسلام و روانشناسی. 2026;20(41):41-71. doi:10.30471/psy.2026.11550.2390
BibTeX
@article{2026,
author = {پوریان, زینب الیاس and هوشیاری, جعفر},
title = {اثربخشی آموزش مرزهای زوجینی براساس منابع اسلامی بر تاب آوری خانواده و دلزدگی زناشویی},
journal = {مطالعات اسلام و روانشناسی},
year = {2026},
volume = {20},
number = {41},
pages = {41--71},
doi = {10.30471/psy.2026.11550.2390}
}
EUVIMED