نقش میانجی ارزش های مذهبی و همجوشی شناختی در ارتباط بین طرحواره نقص/شرم و خودانتقادی در معلولین جسمی حرکتی
مطالعات اسلام و روانشناسی · 2026-06 · 20 (41) · 167-194
DOI: 10.30471/psy.2026.11518.2385 ↗Kurz gefasst
Fachartikel in der Zeitschrift مطالعات اسلام و روانشناسی, 2026-06. Verfasst von اعظم ضربی und 3 weiteren Autor:innen.
Abstract (Originalsprache)
چکیده گسترده مقدمه و اهداف: معلولیت جسمی ـ حرکتی به عنوان یکی از چالشهای عمده سلامت و انزوا، نهتنها محدودیتهای عملکردی ایجاد میکند بلکه با پیامدهای روانی گستردهای مانند احساس شرم، طرد اجتماعی و ارزیابیهای منفی از خود همراه است. این شرایط میتواند به شکلگیری و تشدید طرحوارههای شناختی ناسازگاری مانند طرحواره نقص/شرم بینجامد. براساس نظریه یانگ (۱۹۹۹)، طرحواره نقص/شام یک الگوی شناختی ـ هیجانی پایدار است که در آن فرد خود را ذاتاً معیوب، بیارزش و شرمآور میپندارد. این طرحواره نقش اساسی در ایجاد و تداوم خودانتقادی (فرایند درونی سرزنشگر و خصمانه نسبت به خود) دارد. خودانتقادی، خود به عنوان یک عامل خطر میتواند به همجوشیشناختی بینجامد؛ حالتی که در آن فرد افکار منفی خود را به عنوان بازنمایی دقیقی از واقعیت میپذیرد و قادر به فاصلهگیری شناختی از آنها نیست. از سوی دیگر ارزشهای مذهبی به عنوان یک منبع معنوی و حمایتی بالقوه میتوانند در این چرخه معیوب، نقش تعدیلکننده یا محافظتی ایفا کنند؛ با اینحال شدت خودانتقادی ممکن است به تضعیف این ارزشها بینجامد. پژوهشهای پیشین به طور جداگانه به روابط این متغیرها پرداختهاند، اما کمبود یک مدل جامع احساس میشد که تعامل زنجیرهای این سازهها را در جمعیت آسیبپذیر معلولین جسمیـ حرکتی بررسی کند؛ بنابراین هدف اصلی پژوهش حاضر، بررسی نقش میانجی زنجیرهای همجوشیشناختی و ارزشهای مذهبی در رابطه بین طرحواره نقص/شرم و خودانتقادی در افراد دارای معلولیت جسمی-حرکتی بود. روش: این پژوهش از نوع کاربردی و با طرح توصیفی ـ همبستگی و به شیوه مدلسازی معادلات ساختاری (SEM) انجام شد. جامعه آماری پژوهش را کلیه افراد دارای معلولیت جسمی ـ حرکتی تحت پوشش سازمان بهزیستی شهر مشهد در سال ۱۴۰۲ تشکیل میدادند. با استفاده از روش نمونهگیری در دسترس از میان ۳۵۰ نفر دعوت شده، درنهایت ۳۳۰ نفر که ملاکهای ورود (مانند داشتن تأییدیه معلولیت، حداقل سواد ابتدائی و رضایت آگاهانه) را داشتند و پرسشنامه را به طور کامل تکمیل کرده بودند، وارد تحلیل شدند. میانگین سنی شرکتکنندگان ۳۲.۰۹ سال بود که ۶۷٪ مرد و ۳۳٪ زن بودند. ابزارهای گردآوری دادهها شامل پرسشنامه طرحوارههای ناسازگار اولیه یانگ (YSQ) برای سنجش طرحواره نقص/شرم، مقیاس سطوح خودانتقادی (LOSC) برای سنجش خودانتقادی، پرسشنامه همجوشیشناختی (CFQ) برای سنجش همجوشیشناختی و پرسشنامه ارزشهای مذهبی (RVS) برای سنجش ارزشهای مذهبی بودند. روایی و پایایی هر یک از این ابزارها در مطالعات داخلی و خارجی تأیید شده بود. پس از جمعآوری دادهها به صورت برخط و با رعایت اصول اخلاقی، دادهها با نرمافزارهای SPSS و AMOS نسخه ۲۳ مورد تحلیل قرار گرفتند. نخست آمار توصیفی و ماتریس همبستگی پیرسون محاسبه شد، سپس با استفاده از مدلسازی معادلات ساختاری، روابط مستقیم و غیرمستقیم بین متغیرها برازش گردید و نقش میانجی متغیرها با روش بوتاستراپ (با 5 هزار نمونه تکرار) آزمون شد. برازش مدل نهایی نیز با شاخصهای GFI، CFI، NFI، IFI، AGFI و RMSEA ارزیابی شد. نتایج: یافتههای همبستگی نشان داد که تمامی متغیرهای پژوهش با یکدیگر رابطه معناداری دارند؛ به طور خاص طرحواره نقص/شرم با خودانتقادی (01/0>p، 62/0= r) و همجوشیشناختی (01/0>p، 63/0= r) همبستگی مثبت و با ارزشهای مذهبی (01/0>p، 52/0- = r) همبستگی منفی داشت. نتایج مدل معادلات ساختاری گویای برازش مطلوب مدل نهایی با دادهها بود (05/0=RMSEA، 99/0=CFI، 097/0=GFI، 83/1=X2/df). بررسی مسیرهای مستقیم نشان داد که طرحواره نقص/شرم بر خودانتقادی (001/=p، 66/0=β) و همجوشیشناختی (001/=p، 25/0=β) اثر مستقیم مثبت و معنادار دارد. خودانتقادی بر همجوشیشناختی اثر مستقیم مثبت (001/=p، 34/0=β) و بر ارزشهای مذهبی اثر مستقیم منفی و معنادار دارد (001/=p، 69/0-=β). ارزشهای مذهبی بر همجوشیشناختی اثر مستقیم منفی و معنادار نیز داشت (001/=p، 30/0-=β). بررسی نقش میانجی با روش بوتاستراپ نشان داد که خودانتقادی به طور معناداری رابطه بین طرحواره نقص/شرم و همجوشی شناختی را میانجیگری میکند (اثر غیرمستقیم 001/=p، 36/0=β). ارزشهای مذهبی به طور معناداری رابطه بین خودانتقادی و همجوشیشناختی را میانجیگری میکند (اثر غیرمستقیم 001/=p، 21/0=β). این یافتهها بیانگر یک مدل زنجیرهای است: طرحواره نقص/شرم از راه افزایش خودانتقادی، همجوشیشناختی را افزایش میدهد. از طرف دیگر خودانتقادی بالا با تضعیف ارزشهای مذهبی به طور غیرمستقیم به افزایش همجوشیشناختی میانجامد. بحث و نتیجهگیری: یافتههای این پژوهش مدل مفهومی پیچیدهای را از تعامل سازههای شناختی، هیجانی و معنوی در افراد دارای معلولیت جسمی ـ حرکتی تأیید میکند. براساس نظریه طرحواره درمانی، طرحواره نقص/شرم به عنوان یک هسته مرکزی با ایجاد احساس شرم و بیارزشی پایدار، زمینه را برای شکلگیری الگوهای شدید خودانتقادی فراهم میکند. خودانتقادی نیز نهتنها یک پیامد، بلکه یک عامل تقویتکننده است که با کاهش توانایی فرد در فاصلهگیری از افکار منفی (افزایش همجوشیشناختی)، چرخه معیوب شناختی ـ هیجانی را تشدید میکند. نقطه قوت و تمایز این پژوهش، وارد کردن ارزشهای مذهبی به این مدل بود. یافتهها نشان داد که ارزشهای مذهبی قوی میتوانند به عنوان یک منبع معنوی، اثرهای منفی خودانتقادی بر همجوشیشناختی را کاهش دهند؛ با اینحال خودانتقادی شدید میتواند خود به تضعیف این منبع محافظتی بینجامد. این دوسو بودن رابطه، اهمیت مداخلات یکپارچه را نشان میدهد. یافتههای این پژوهش بر ضرورت به کارگیری رویکردهای درمانی تلفیقی مانند طرحواره درمانی) برای هدفگیری طرحوارههای ناسازگار اولیه، درمان پذیرش و تعهد (برای کاهش همجوشیشناختی و افزایش انعطافپذیری روانی) و تقویت معنویت و ارزشهای مذهبی (به عنوان منبعی برای ایجاد معنا، خودپذیری و حمایت) در کار با افراد دارای معلولیت تأکید میکند. محدودیتهایی مانند مقطعی بودن طرح، استفاده از نمونهگیری در دسترس و تکمیل برخط پرسشنامهها باید در تعمیم نتایج مدنظر قرار گیرند. پیشنهاد میشود مطالعات آینده با طراحی طولی و نمونهگیری تصادفی، نقش متغیرهای تعدیلکننده دیگری مانند حمایت اجتماعی و تابآوری را نیز در این مدل بررسی کنند. تقدیر و تشکر: این مقاله برگرفته از پایاننامه کارشناسی ارشد نویسنده اول است. از تمامی شرکتکنندگان محترم در پژوهش که با صرف وقت و دقت، ما را در گردآوری دادهها یاری کردند، صمیمانه سپاسگزاری میشود؛ همچنین از همکاری سازمان بهزیستی شهر مشهد قدردانی میشود. تعارض منافع: نویسندگان مقاله اعلام میدارند که هیچگونه تعارض منافع (مالی، علمی یا شخصی) در انجام و انتشار این پژوهش وجود ندارد.
Schlagwörter
Zitieren
APA
ضربی, ا., میرصالح, ی. ر., صافی, م., & لقمانی, ز. ا. (2026). نقش میانجی ارزش های مذهبی و همجوشی شناختی در ارتباط بین طرحواره نقص/شرم و خودانتقادی در معلولین جسمی حرکتی. مطالعات اسلام و روانشناسی, 20(41), 167-194. https://doi.org/10.30471/psy.2026.11518.2385
Vancouver
ضربی ا, میرصالح یر, صافی م, لقمانی زا. نقش میانجی ارزش های مذهبی و همجوشی شناختی در ارتباط بین طرحواره نقص/شرم و خودانتقادی در معلولین جسمی حرکتی. مطالعات اسلام و روانشناسی. 2026;20(41):167-194. doi:10.30471/psy.2026.11518.2385
BibTeX
@article{2026,
author = {ضربی, اعظم and میرصالح, یاسر رضاپور and صافی, محمدهادی and لقمانی, زهرا السادات},
title = {نقش میانجی ارزش های مذهبی و همجوشی شناختی در ارتباط بین طرحواره نقص/شرم و خودانتقادی در معلولین جسمی حرکتی},
journal = {مطالعات اسلام و روانشناسی},
year = {2026},
volume = {20},
number = {41},
pages = {167--194},
doi = {10.30471/psy.2026.11518.2385}
}
EUVIMED