Türk Tasavvuf Tarihçiliğinde Köprülü’nün “Şaman-Velî Süreklilik Tezi”ne Yönelik Eleştirel Bir Değerlendirme
İlahiyat Tetkikleri Dergisi · 2026
DOI: 10.29288/ilted.1967288 ↗Kurz gefasst
Fachartikel in der Zeitschrift İlahiyat Tetkikleri Dergisi, 2026. Verfasst von Ahmet Özkan. Die Arbeit nennt 69 Literaturangaben.
Abstract (Originalsprache)
Bu makale, Mehmed Fuad Köprülü’nün Anadolu tasavvuf tarihçiliğinde temellendirdiği ve Türkmen velî tipolojisini İslâm öncesi şamanik/kam-ozan figürünün tarihsel bir devamı olarak sunan “Şaman-velî süreklilik tezi”ni eleştirel bir yaklaşımla incelemektedir. Köprülü, tezini dönemin pozitivist ve evrimci sosyolojisi ile erken Cumhuriyet dönemi milliyetçi tarih paradigması doğrultusunda kurgulamıştır. Bu süreçte “velî”, “derviş” ve “Anadolu tasavvufu” gibi temel kavramların sınırlarını muğlaklaştırarak, belli bir zümreye ait tipik özellikleri tüm Anadolu sûfîliğine genellemiştir. Köprülü’nün tezi, literatürde metot, kaynak yetersizliği ve ideolojik yönelimler açısından eleştirilmişse de bu eleştiriler tasavvufun nazarî yapısını ve kurucu metinlerini göz ardı etmektedir. Söz konusu eksikliği gidermeyi amaçlayan bu araştırmada, şaman ve velî tipleri, otoritenin kaynağı, ikinci doğum, ruh anlayışı, keramet algısı ve toplumsal roller kıstasları çerçevesinde mukayese edilmiştir. 13-15. yüzyıllar arasında Anadolu’da teşekkül eden Mevlevîlik, Bayramîlik, Halvetîlik ve Bektaşîlik gibi ana tarikatların birincil kaynakları incelendiğinde, velâyet müessesesinin şamanik bir karizmaya değil, Kur’an, Sünnet, Hz. Peygamber’in manevî mirası, zâhirî ilim ve seyr ü sülûk sürecine dayandığı tespit edilmiştir. Şamanizme ait birtakım izler, Bektaşîliğin menkıbevi metinlerinde göze çarpsa da bu metinlerde dahi İslamî ve tasavvufî geleneğin esasları dikkate değer orandadır. Sonuç olarak, gayri-Sünnî yapılarda farklı inanç ve kültürlerin tesirleri kısmen görülmekle birlikte, Anadolu velâyet tasavvuru esası itibarıyla İslâm öncesi folklorik bir bakiye veya Şamanizmin basit bir uzantısı olmayıp, tasavvuf düşüncesinin kendi iç dinamikleri ve metafizik esaslarıyla inşa edilmiş özgün bir yapıdır.
Zitieren
APA
Özkan, A. (2026). Türk Tasavvuf Tarihçiliğinde Köprülü’nün “Şaman-Velî Süreklilik Tezi”ne Yönelik Eleştirel Bir Değerlendirme. İlahiyat Tetkikleri Dergisi. https://doi.org/10.29288/ilted.1967288
Vancouver
Özkan A. Türk Tasavvuf Tarihçiliğinde Köprülü’nün “Şaman-Velî Süreklilik Tezi”ne Yönelik Eleştirel Bir Değerlendirme. İlahiyat Tetkikleri Dergisi. 2026. doi:10.29288/ilted.1967288
BibTeX
@article{zkan2026,
author = {Özkan, Ahmet},
title = {Türk Tasavvuf Tarihçiliğinde Köprülü’nün “Şaman-Velî Süreklilik Tezi”ne Yönelik Eleştirel Bir Değerlendirme},
journal = {İlahiyat Tetkikleri Dergisi},
year = {2026},
doi = {10.29288/ilted.1967288}
}
EUVIMED