İstanbul / Beşiktaş Deniz Müzesi’nde Sergilenen Cam Humbaralar
Sanat Tarihi Dergisi · 21.07.2026 · 35 (1) · 371-387
DOI: 10.29135/std.1841650 ↗Kurz gefasst
Fachartikel in der Zeitschrift Sanat Tarihi Dergisi, online erschienen am 21.07.2026. Verfasst von Zekiye Uysal. Die Arbeit nennt 52 Literaturangaben.
Abstract (Originalsprache)
Tarih boyunca seramikten, taşa, camdan metale kadar çok çeşitli malzemelerle yapılmış savaş araç gereçleriyle karşılaşırız. Bunlardan birisi en basit tanımıyla el bombaları diyebileceğimiz cam humbaralardır. Tarihi kaynaklarda kumbara adıyla da karşımıza çıkarlar. Humbaraların el ile atılanlarının yanında havan topu ile atılanları da bulunmaktadır. El ile atılanlarına humbara-i dest, havan topu ile atılanlarına humbara-i kebir adı verilmektedir. Humbara kelimesi köken olarak Farsça olan “hunpare” kelimesinden gelmekte olup, küçük küp, küpçeğiz anlamındadır. Genellikle humbaralar demirden veya tunçtan yapılmışlardır. Gülle olarak isimlendirilen bu objeler, içlerine tahrip maddesi konularak savaş aleti olarak kullanılmışlardır. Ateşli silahların kesin kökeni bilinmemekle birlikte, Orta Çağ’dan itibaren yaygınlaştığı ve Bizans’ın “grejuva ateşi” ile İslam dünyasında kullanılan neft temelli silahların bu sürecin öncüllerini oluşturduğu anlaşılmaktadır. Barutun 9. yüzyılda Çin’de kullanılmaya başlanması, 12 ve 13. yüzyıllarda ateşli silah teknolojisinin gelişmesine zemin hazırlamış; bu süreçte el bombası ve top gibi silahlar ortaya çıkmıştır. Osmanlı sahasındaki gelişmelere bakıldığında; onların 14. yüzyıl sonlarından itibaren ateşli silahlarla tanıştıkları ve zaman zaman kullandıkları görüşüyle karşılaşılmaktadır. Osmanlı döneminde cam humbaraların ilk kez Rodos Kuşatması'nda (1522) kullanıldığı; bunun yanında el humbaralarının 1560 yılların sonrasında yeniçeriler tarafından çok beğenilen ve sıklıkla kullanılan bir silah haline geldiği de bilinmektedir. Fakat 16. yüzyıl öncesinde humbaraların malzeme, çeşit ve kullanımlarına dair kesin bilgiler için daha erken tarihli kaynaklara ve Midilli örneğinde olduğu gibi arkeolojik verilere ihtiyaç vardır. Bu yüzden Deniz Müzesi’nde sergilenen cam humbaraların tarihlendirmesi konusuna temkinli yaklaşmak gereklidir. Bununla birlikte makalede ele alınan cam humbaralar için bir zaman dilimi önermek gerekirse; bu eserleri -arkeolojik ve analojik verilerin ışığında- 15-17. yüzyıllar arasına tarihlemek mümkündür.
Zitieren
APA
Uysal, Z. (2026). İstanbul / Beşiktaş Deniz Müzesi’nde Sergilenen Cam Humbaralar. Sanat Tarihi Dergisi, 35(1), 371-387. https://doi.org/10.29135/std.1841650
Vancouver
Uysal Z. İstanbul / Beşiktaş Deniz Müzesi’nde Sergilenen Cam Humbaralar. Sanat Tarihi Dergisi. 2026;35(1):371-387. doi:10.29135/std.1841650
BibTeX
@article{Uysal2026,
author = {Uysal, Zekiye},
title = {İstanbul / Beşiktaş Deniz Müzesi’nde Sergilenen Cam Humbaralar},
journal = {Sanat Tarihi Dergisi},
year = {2026},
volume = {35},
number = {1},
pages = {371--387},
doi = {10.29135/std.1841650}
}
EUVIMED