“Bi’l-İmkân ‘İnde’l-Fârâbî ve Bi’l-Fi‘l ‘İnde’ş-Şeyh”: Önermenin Konusu Bağlamında Fârâbî’ye Nispet Edilen Bi’l-İmkân Görüşünün İslam Mantık Geleneğinde Yorumlanışı
Felsefe Arkivi / Archives of Philosophy · 17.07.2026 · 50-67
DOI: 10.26650/arcp.1866904 ↗Kurz gefasst
Fachartikel in der Zeitschrift Felsefe Arkivi / Archives of Philosophy, online erschienen am 17.07.2026. Verfasst von Mustafa Özbakır.
Abstract (Originalsprache)
Bu makale klasik mantık metinlerinde yaygın biçimde tekrar eden “bi’l-imkân ‘inde’l-Fârâbî ve bi’l-fi‘l ‘inde’ş-Şeyh” ifadesini merkeze alarak önermenin konusu bağlamında Fârâbî’ye (ö. 339/950) nispet edilen bi’l-imkân görüşünün gelenek içerisindeki yorumlanışını incelemektedir. Önermede konu olarak vaz edilen şeyin (unvânu’l-mevzu), kaplamına girmesi mümkün olan her şey hakkında söylenebilmesini mümkün gören bi’l-imkân görüşünün, Fârâbî’nin mevcut metinlerinde doğrudan ve açık bir şekilde yer almadığı; bu görüşün İbn Sînâ (ö. 428/1037), Fahreddin Râzî (ö. 606/1210) ve muhtemelen İbn Rüşd’ün (ö. 595/1198) aktarımları üzerinden gelenek içerisinde dolaşıma girdiği görülmektedir. Bununla birlikte bi’l-imkân görüşü, tarihsel süreç içerisinde önermede konu olarak vaz edilen şeyin (unvânu’l-mevzu), kaplamındaki fertler için en az bir defa bi’l-fi‘l doğrulanması gerektiğini ileri süren İbn Sînâcı bi’l-fi‘l görüşüne alternatif bir teori olarak inşa edilmiştir. Özellikle Efdalüddin Hûnecî’nin (ö. 646/1248) kipli önermelerin döndürmesi ve mümkün kipli kıyaslar gibi konularda İbn Sînâcı bi’l-fi‘l anlayışının bazı tutarsızlıklar içerdiğine yönelik eleştirileriyle birlikte bi’l-imkân görüşü, söz konusu tutarsızlıkların çözümü için başvurulan bir teoriye dönüşmüştür. Nasîruddin Tûsî (ö. 672/1274) ve takipçileri tarafından istidâdî imkân olarak yorumlanan bi’l-imkân görüşü, mantıkçıların çoğunluğuna göre genel imkândır. Bu noktada özellikle Kutbuddîn Râzî’nin (ö. 766/1365) Tûsî’ye konuyla ilgili yönelttiği eleştiri ve bu eleştiri çerçevesinde geliştirilen “nefsü’l-emrde imkân” anlayışı, tartışmanın sonraki seyrini belirleyen etkili bir yorum olarak öne çıkmıştır. Bu çerçevede makalede ilk olarak bi’l-imkân görüşünün metinsel ana dayanağı olan İbn Sînâ’nın aktarımları ele alınmakta, ikinci ve üçüncü bölümde bi’l-imkân görüşünün bi’l-fi‘l görüşüne nasıl alternatif bir teori olarak inşa edildiği ve bi’l-imkân görüşünün gelenek içerisindeki farklı yorumları incelenmektedir. Makalenin son bölümünde ise Fârâbî’nin mevcut metinlerinden İbn Sînâ sonrası mantıkçıların imkân yorumlarına kaynak olması muhtemel bazı pasajlar tahlil edilmektedir.
Zitieren
APA
Özbakır, M. (2026). “Bi’l-İmkân ‘İnde’l-Fârâbî ve Bi’l-Fi‘l ‘İnde’ş-Şeyh”: Önermenin Konusu Bağlamında Fârâbî’ye Nispet Edilen Bi’l-İmkân Görüşünün İslam Mantık Geleneğinde Yorumlanışı. Felsefe Arkivi / Archives of Philosophy, 0(0), 50-67. https://doi.org/10.26650/arcp.1866904
Vancouver
Özbakır M. “Bi’l-İmkân ‘İnde’l-Fârâbî ve Bi’l-Fi‘l ‘İnde’ş-Şeyh”: Önermenin Konusu Bağlamında Fârâbî’ye Nispet Edilen Bi’l-İmkân Görüşünün İslam Mantık Geleneğinde Yorumlanışı. Felsefe Arkivi / Archives of Philosophy. 2026;0(0):50-67. doi:10.26650/arcp.1866904
BibTeX
@article{zbakr2026,
author = {Özbakır, Mustafa},
title = {“Bi’l-İmkân ‘İnde’l-Fârâbî ve Bi’l-Fi‘l ‘İnde’ş-Şeyh”: Önermenin Konusu Bağlamında Fârâbî’ye Nispet Edilen Bi’l-İmkân Görüşünün İslam Mantık Geleneğinde Yorumlanışı},
journal = {Felsefe Arkivi / Archives of Philosophy},
year = {2026},
volume = {0},
number = {0},
pages = {50--67},
doi = {10.26650/arcp.1866904}
}
EUVIMED