Türkçede Ad Yantümceleme ve Adlaştırıcılar: Karşılaştırmalı ve Bütünleştirici Bir Çerçeve
DEDE KORKUT Uluslararasi Turk Dili ve Edebiyati Arastirmalari Dergisi · 2026
DOI: 10.25068/dedekorkut.497 ↗Kurz gefasst
Fachartikel in der Zeitschrift DEDE KORKUT Uluslararasi Turk Dili ve Edebiyati Arastirmalari Dergisi, 2026. Verfasst von Eylül Gözel und 2 weiteren Autor:innen. Die Arbeit nennt 35 Literaturangaben. Der Volltext ist frei zugänglich (Open Access, CC BY 4.0).
Abstract (Originalsprache)
Türkçede ad yantümceleme, farklı adlaştırıcıların biçimsözdizimsel özellikleri aracılığıyla kurulan çok katmanlı bir yapıdır. {-mAk}, {-mA}, {-(y)Iş}, {-DIK} ve {-(y)AcAK} biçimbirimleri üzerine yapılan çalışmalar çekimlilik, kişi uyumu, tümcesel roller, durum değerleri ve öznenin eşgöndergeselliği gibi ölçütler bakımından dağınık ve kısmen çakışan sonuçlar ortaya koymaktadır. Ayrıca ilgili çalışmaların, söz konusu yapıları farklı terminoloji tercihleri ve kuramsal ölçütler doğrultusunda sınıflandırdığı görülmektedir. Bu çalışma, söz konusu adlaştırıcıları bütünleştirici ve karşılaştırmalı bir çerçevede ele alarak bu dağınıklığı sistematik biçimde yeniden örgütlemeyi amaçlamaktadır. Bu doğrultuda alan yazınındaki sınıflandırma eğilimleri ve çözümleme biçimleri yeniden ilişkilendirilmekte yapıların dağılımsal örüntüleri görünür hâle getirilmektedir. Türkçede ad yantümcelerini biçimsözdizimsel açıdan çekimli ve çekimsiz, anlamsal açıdan ise eylemsel ve olgusal olmak üzere iki düzlemde inceleyen çalışmada adlaştırıcılar, alan yazınındaki bulgular ve özgün örnekler üzerinden karşılaştırmalı olarak değerlendirilmektedir. İlgili yapıların farklı sözdizimsel çevrelerdeki dağılımsal davranışları ve yorum farklılıkları tanılayıcı örneklerle sınanmakta alan yazınındaki sınıflandırma modellerinin örtüşen ve ayrışan yönleri bütünleştirici bir bakış açısıyla ele alınmaktadır. Çözümleme sonucunda {-mAk} ve {-mA} adlaştırıcılarının zaman, kip ve görünüş bakımından yansız yapılar oluşturduğu; {-(y)Iş} adlaştırıcısının temel kullanımlarında bu yapılara yaklaşmakla birlikte kimi bağlamlarda gerçekleşmişlik ya da tamamlanmışlık yönelimli yorumlara izin verebildiği belirlenmiştir. {-DIK} ve {-(y)AcAK} adlaştırıcılarının ise zaman, kip ve görünüşle ilişkili belirli bağlamsal yorumlara olanak tanıdığı, söz konusu biçimbirimlerin dağılım ve özne ilişkilerinin içinde bulundukları sözdizimsel çevreye bağlı olarak farklılaşabildiği görülmüştür. Bu gözlemler Türkçede ad yantümceleme süreçlerinde anlamsal farklılaşmanın kurulan biçimsel yapıların yorumlanmasıyla ortaya çıktığını ve adlaştırıcıların yalnızca biçimsel değil biçim-anlam ilişkileri doğrultusunda değerlendirilmesi gerektiğini göstermektedir.
Zitieren
APA
Gözel, E., Can, Ö., & Özgen, M. (2026). Türkçede Ad Yantümceleme ve Adlaştırıcılar: Karşılaştırmalı ve Bütünleştirici Bir Çerçeve. DEDE KORKUT Uluslararasi Turk Dili ve Edebiyati Arastirmalari Dergisi. https://doi.org/10.25068/dedekorkut.497
Vancouver
Gözel E, Can Ö, Özgen M. Türkçede Ad Yantümceleme ve Adlaştırıcılar: Karşılaştırmalı ve Bütünleştirici Bir Çerçeve. DEDE KORKUT Uluslararasi Turk Dili ve Edebiyati Arastirmalari Dergisi. 2026. doi:10.25068/dedekorkut.497
BibTeX
@article{Gzel2026,
author = {Gözel, Eylül and Can, Özge and Özgen, Murat},
title = {Türkçede Ad Yantümceleme ve Adlaştırıcılar: Karşılaştırmalı ve Bütünleştirici Bir Çerçeve},
journal = {DEDE KORKUT Uluslararasi Turk Dili ve Edebiyati Arastirmalari Dergisi},
year = {2026},
doi = {10.25068/dedekorkut.497}
}
EUVIMED