Krytyka, która legitymizuje. O teoriach społecznych Jadwigi Staniszkis i Andrzeja Zybertowicza
Praktyka Teoretyczna · 09.11.2026 · (1(59)) · 167-197
DOI: 10.19195/prt.2026.1.7 ↗Kurz gefasst
Fachartikel in der Zeitschrift Praktyka Teoretyczna, online erschienen am 09.11.2026. Verfasst von Krzysztof Katkowski. Die Arbeit nennt 59 Literaturangaben. Der Volltext ist frei zugänglich (Open Access, CC BY 4.0).
Abstract (Originalsprache)
Artykuł analizuje teorie społeczne Jadwigi Staniszkis i Andrzeja Zybertowicza w perspektywie genealogii krytyki, która ulega przekształceniu w narzędzie legitymizacji władzy. Punktem wyjścia jest rekonstrukcja ich intelektualnych trajektorii — od zakorzenienia w tradycjach marksistowskich i krytyce realnego socjalizmu po współudział (bezpośredni lub pośredni) w formowaniu dyskursów uzasadniających porządek polityczny w Polsce po 2015 roku. Autor pokazuje, że obie propozycje teoretyczne wykorzystują elementy tradycji krytycznej — przede wszystkim heglowską kategorię pozoru (Schein) u Staniszkis oraz konstruktywistyczno-przemocową koncepcję wiedzy u Zybertowicza — w sposób selektywny i instrumentalny. W przypadku Staniszkis pozór staje się kategorią opisującą dialektyczną naturę władzy, w której napięcie między „rzeczywistością założeniową” a praktyką instytucjonalną konstytuuje sam system polityczny. U Zybertowicza natomiast centralne miejsce zajmuje teza o przemocy jako warunku możliwości poznania i ładu społecznego, co prowadzi do interpretacji III RP jako „demokracji fasadowej”, opartej na ukrytych strukturach dominacji. W obu przypadkach krytyka nie prowadzi do emancypacji, lecz do wytworzenia nowej formy legitymizacji: intelektualiści występują jako „tłumacze” i „prawodawcy”, dostarczający języka interpretacji rzeczywistości oraz normatywnego uzasadnienia dla projektów politycznych. W konsekwencji praktyka teoretyczna przekształca się w zasób władzy, a język demaskacji — wywodzący się z tradycji krytycznej — zostaje wykorzystany do stabilizacji konserwatywnego porządku politycznego.
Zitieren
APA
Katkowski, K. (2026). Krytyka, która legitymizuje. O teoriach społecznych Jadwigi Staniszkis i Andrzeja Zybertowicza. Praktyka Teoretyczna, 167-197. https://doi.org/10.19195/prt.2026.1.7
Vancouver
Katkowski K. Krytyka, która legitymizuje. O teoriach społecznych Jadwigi Staniszkis i Andrzeja Zybertowicza. Praktyka Teoretyczna. 2026:167-197. doi:10.19195/prt.2026.1.7
BibTeX
@article{Katkowski2026,
author = {Katkowski, Krzysztof},
title = {Krytyka, która legitymizuje. O teoriach społecznych Jadwigi Staniszkis i Andrzeja Zybertowicza},
journal = {Praktyka Teoretyczna},
year = {2026},
number = {1(59)},
pages = {167--197},
doi = {10.19195/prt.2026.1.7}
}
EUVIMED