EUVIMEDEUVIMED entdecken
Crossref

Cumhuriyet Türkiye’sinde İslam Mantık Tarihine Bakış: Eleştirel Bir Okuma

Harun Kuşlu

Amasya İlahiyat Dergisi · 30.06.2026 · (28) · 381-412

DOI: 10.18498/amailad.1933992 ↗

Kurz gefasst

Fachartikel in der Zeitschrift Amasya İlahiyat Dergisi, online erschienen am 30.06.2026. Verfasst von Harun Kuşlu. Die Arbeit nennt 32 Literaturangaben.

AbstractBibliografische AngabenZitierenVerwandte Studien

Abstract (Originalsprache)

Bu çalışma Cumhuriyet döneminde Türkçe olarak kaleme alınmış ekseriyetle mantık tarihi niteliğindeki eserlerin İslam mantık tarihi anlatılarını ele almaktadır. Bu anlatıların İslam mantık geleneğini dönemlere ayırma biçimlerini, söz konusu dönemleri nasıl nitelediklerini ve dönemler arasındaki kalite farklarını değerlendirme tarzlarını konu etmektedir. Her şeyden önemlisi bu çalışmaların yazarlarının tüm bunları yaparken bahsi geçen dönemlerin eserlerini ne kadar okuduklarını, okudularsa ne dereceye kadar değerli görüp görmediklerini ve dahası bunu ne gibi ölçütler üzerinden yaptıklarını göstermeyi amaçlamaktadır. 1928 yılında Osmanlı Türkçesi ile yazılmış olan Mehmed Ali Aynî’nin (öl. 1945) “Türk Mantıkçıları” yazısı Türkçe İslam mantık tarihi literatürünün ilk önemli çalışması gibi görünmektedir. Söz konusu çalışmada yazar 900-1900 gibi neredeyse on asırlık bir zaman aralığında yaşamış İslam mantıkçılarını ve eserlerini zikreder. Her ne kadar mantık problematiği bakımından içeriği zengin olmasa da eserin toplamda elli; Osmanlı dönemi için ise aşağı yukarı otuz filozofun isim ve eser dökümlerini sunmuş olması hem dikkat çekici hem de kıymetlidir. Ancak sunmuş olduğu malzemenin sayısal değerinin aksine yazar İslam mantık geleneğinin İbn Sînâ (öl. 428/1037) sonrası dönemini genel olarak değerli görmez. Özellikle Osmanlı dönemi için bu tutum daha belirgin ve keskin bir hal alır. Aynî’nin bu tutumu sonraki mantık tarihi yazarlarının çalışmalarında devam etmiş, hatta son onlu yıllarda kaleme alınan kitaplarda bile yerini almıştır. Hilmi Ziya Ülken (öl. 1974), Necati Öner (öl. 2019), Nihat Keklik (öl. 2017) gibi Cumhuriyet’in erken döneminde eser vermiş olan yazarlar da günümüzdeki mantık tarihi yazarları da bazı konularda neredeyse bir asırlık söylem ve tutumları devam ettirmiştir. Bunlardan birisi özellikle Osmanlı dönemini de içeren İslam düşünce geleneğinin “şerhler-haşiyeler” evresini betimlemek için kullanılan “çöküş” anlatısıdır. Söz konusu anlatının, bugün artık yeni çalışmalarda geçerliliği sorgulanan ve elverişli bulunmayan, İslam düşünce tarihinin içinden ve dışından gelen muhtelif kaynakları söz konusudur. Katib Çelebi’nin (öl. 1067/1657) kendi çağında “Osmanlıda ilmî hayatın çöküşe geçtiği” yönündeki söylemiyle Takiyyüddin Râsıd’ın (öl. 992/1585) rasathanesinin yıkılışı gibi unsurlar bu söylemin mesnetleri arasındadır. İşte bu çalışma Cumhuriyet döneminde mantık tarihi niteliğinde yazılmış eserlerin İslam mantık tarihine katkılarını betimledikten sonra bu konudaki anlatılarının yapısını ve gerekçelerini ortaya koymaktadır.

Zitieren

APA

Kuşlu, H. (2026). Cumhuriyet Türkiye’sinde İslam Mantık Tarihine Bakış: Eleştirel Bir Okuma. Amasya İlahiyat Dergisi, 381-412. https://doi.org/10.18498/amailad.1933992

Vancouver

Kuşlu H. Cumhuriyet Türkiye’sinde İslam Mantık Tarihine Bakış: Eleştirel Bir Okuma. Amasya İlahiyat Dergisi. 2026:381-412. doi:10.18498/amailad.1933992

BibTeX
@article{Kulu2026,
  author = {Kuşlu, Harun},
  title = {Cumhuriyet Türkiye’sinde İslam Mantık Tarihine Bakış: Eleştirel Bir Okuma},
  journal = {Amasya İlahiyat Dergisi},
  year = {2026},
  number = {28},
  pages = {381--412},
  doi = {10.18498/amailad.1933992}
}
Kostenlos starten →